Źmicier Wajciuszkiewicz: Wskaźniki dobrego sąsiedztwa [WYWIAD]

zmicier-wajciuszkiewicz-fot-materialy-artysty.jpg, default, Źmicier Wajciuszkiewicz, fot. dzięki uprzejmości artysty

O przygranicznej wymianie kulturalnej, interpretacji poezji Rafała Wojaczka i wewnętrznej emigracji rozmawiamy ze Źmicierem Wajciuszkiewiczem – białoruskim bardem, członkiem zespołów WZ-Orchestra, Pałac i Kryvi.

Rozmowa została przeprowadzona 1 grudnia 2020 roku.

Michał Dąbrowski: Jak umawialiśmy się na rozmowę, to zapytałem pana, czy możemy się spotkać w Polsce. Powiedział pan, że chciałby wyjechać, ale nie może. Rozumiem, że nie chodzi o kwestie polityczne, tylko o pandemię?

Źmicier Wajciuszkiewicz: Tak. Jeśli miałbym przyjechać do Polski, to musiałbym zostać na dłużej. We wrześniu 2020 roku miałem dwa koncerty w Warszawie – na Stadionie Narodowym i w TVP. Mieliśmy pozwolenie na wyjazd, dopiero zaczynała się druga fala. Teraz żeby wyjechać, trzeba mieć specjalny dokument.

Jak pan i pana rodzina przeżywają protesty społeczne po wyborach na Białorusi?

Moja żona była cztery dni w więzieniu i do tej pory nie poradziła sobie z tą sytuacją. Mamy dom nad Niemnem, agroturystykę. Jakiś czas temu żona bała się, bo że w pobliżu stał podejrzany bus. To jest paranoja, która jest obecna w całym kraju. Dużo ludzi, którzy trafili w tym czasie do więzienia, przeżywa teraz coś podobnego, żyje w strachu. Żona z tego powodu była nawet na specjalnym urlopie. Długo potrwa, zanim ta sytuacja wyjdzie jej z głowy.

Chyba ciężko być optymistą w tej sytuacji?

Cóż, obecnie na Białorusi jest coraz więcej optymistów, ludzie wychodzą na ulicę pomimo mrozu. Jest nadzieja i szansa na zmianę. Ja starałem się być optymistą przez ostatnie 20 lat. Dzisiaj usłyszałem, że jeśli ludzie przestaną wychodzić, to z czasem tych, którzy odważyli się protestować spotka kara. W pewnym sensie nie ma więc odwrotu. Kiedy to się skończy? Dobrze by było, gdyby to się stało przed Nowym Rokiem, byłby super prezent dla Białorusi i dla świata. Aż takim optymistą jednak nie jestem.

Video embed

Я нарадзіўся тут. Зьміцер Вайцюшкевіч.

Minęło 20 lat od premiery albumu "Я нарадзіўся тут" (pol. "Tu się urodziłem") z tytułowym utworem opisującym realia życia na Białorusi. Jak zmienił się pan w tym czasie?

To pytanie filozoficzne, nie wiem, co odpowiedzieć.

Cały czas mieszkam na Białorusi, prowadzę tu agroturystykę. To dla mnie rodzaj emigracji wewnętrznej. W latach 2011-2016 nie miałem możliwości grania na Białorusi, a mimo to nie wyjechałem na stałe. Przed pandemią wielokrotnie koncertowałem w Polsce i Europie.

W ciągu dwudziestu lat żyłem, koncertowałem, nagrywałem płyty. Wydałem m.in. albumy z utworami Rafała Wojaczka i Jaromira Nohavicy po białorusku. Wcześniej w białoruskich kręgach muzycznych niewiele się mówiło o tych artystach. Nagrywałem też z polskimi zespołami, np. z Czeremszyną. Grałem koncerty z Kwartetem Jorgi.

Poza tym prowadzę normalne życie – mam dzieci, które szybko rosną. Z punktu widzenia ewolucji to jest chwila.

Video embed

Зміцер Вайцюшкевіч – "Жыццё - гэта сёння"

A co się zmieniło w Białorusinach, że zapragnęli zmiany?

To jest wszystko zaplanowane pod Warszawą, albo gdzieś pod Bydgoszczą. Jest tam specjalne centrum opłacone za pieniądze Amerykanów i Żydów... Oczywiście żartuję. Kiedyś byłem politologiem, teraz w internecie wszyscy nimi są.

Spróbujmy na poważnie. Białorusini chyba dojrzeli do zmiany? Mam nadzieję, że tak właśnie jest. Jeśli spojrzymy na historię Czechosłowacji, Węgier, to dochodzenie do zmiany było procesem. Wydaje mi się, że u nas jest podobnie. Nie jestem ekspertem, ale gdybym miał to streścić w kilku słowach, to wygląda na to, że w ciągu tych dwudziestu lat odrodził się naród białoruski.

Na razie to jest taki romantyczny zryw, ale na pewno wiele ludzi nie chce, żeby dalej było tu tak, jak jest teraz. Ludzie wyjeżdżają do pracy do Polski – do Białegostoku, do Krakowa. Tam obserwują, jak wyglądają domy, poznają inny styl życia, poznają ludzi.

Patrząc na protesty, można powiedzieć, że ludzie zaczęli postrzegać świat w inny sposób. W skrócie – doszli do wniosku, że przez wiele lat żyli w kłamstwie. Widzą, że władza nieustannie próbuje interpretować konstytucję na swój sposób.

Video embed

Я нарадзіўся тут - Нёман (live, 2000)

Co pana łączy z Polską?

Urodziłem się na zachodniej Białorusi, na Kresach. Moja agroturystyka leży 20 km od Nowogródka, miejsca, w którym urodził się Adam Mickiewicz. Mój dziadek był w Wojsku Polskim przed II wojną światową, a później był partyzantem. Mam jego dwa zdjęcia – jedno w mundurze, drugie z medalami za odwagę.

Na ulicy Niemeńskiej, przy której mieszkałem, żyła kiedyś duża rodzina, w której byli zarówno katolicy, jak i prawosławni. Bracia, siostry, ich żony i mężowie. Różnili się wyznaniem w zależności od tego, kto z kim wziął ślub. Od bardzo dawna słyszałem więc "trasiankę polską" i "trasiankę białoruską", takie proste języki (trasianka – specyficzna mieszanina języka rosyjskiego i białoruskiego. Tu tego określenia użyto w odniesieniu do języka polskiego i białoruskiego - red.). Polski i białoruski tutaj się ciągle przenikały. Podczas promocji mojej płyty z utworami Wojaczka powiedziałem, że skoro urodziłem się na takiej ulicy, to muszę wszystko po polsku rozumieć. Początki czytania poezji Wojaczka nie były jednak proste. Rozumiałem ją, ale nie w pełni.

Czy to język jest tym, co łączy ludzi żyjących na pograniczu polsko-białoruskim?

Myślę, że ludzie żyjący na pograniczu polsko-białoruskim są do siebie podobni, niezależnie czy mówimy o Brześciu, Grodnie, czy Hajnówce. Łączy nas mentalność, która ludziom z innych stron, np. spod Poznania, może wydać się trochę dziwna, ale my się tu dogadamy, zrozumiemy. Od bardzo dawna żyliśmy przy tej granicy, a kiedyś nawet bez granicy. Wiele rodzin zostało rozdzielonych w wyniku zmian politycznych. Panuje tu chyba większy spokój między sąsiadami niż w innych podobnych miejscach na świecie. Naród białoruski był przez lata może nawet zbyt spokojny.

Video embed

Зьміцер Вайцюшкевіч - Матуля

Dziś się budzi?

Mam nadzieję, że się obudzi! Żeby kraj się bogacił, a ludzie byli wolni. Oczywiście nie chodzi mi o mocarstwowe żądania typu "nasze Wilno", "nasz Lwów", choć wiem, że tego typu nastroje są obecne nie tylko w Polsce, ale też u nas. Mam na myśli zgodne życie obok siebie, podróżowanie bez wiz. Trzeba mieć nadzieję, że dzięki kulturze ludzie będą się w stanie dogadać, przynajmniej przy naszej granicy.

Co w pana rodzinie mówi się o czasach wojennych?

Dziadek był w Wojsku Polskim, a potem w partyzantce. Walczył po radzieckiej stronie granicy. Co ciekawe, wioska, w której walczył, nazywała się Lachowicze. Zmarł kilka lat po wojnie, chyba w wyniku ran odniesionych podczas walk. Dokładnie nie znam jego historii. Jak to w wojsku – był tam, gdzie mu kazano.

Pod Nowogródkiem, gdzie się urodziłem, na jednej ulicy żył partyzant, na drugiej żołnierz Armii Krajowej. W 1943 roku mojego wujka, który wówczas miał trzy miesiące, zabrano wraz z jego ojcem do lasu. Ojciec wujka został tam ranny, później zmarł. Do niedawna nie było wiadomo, kto to zrobił. Okazało się, że był to ktoś z sąsiadów. Z jakiego powodu? Nie wiadomo. Jacy to byli partyzanci? Też nie wiadomo. Ta historia z czasów wojny do mnie wraca i mnie męczy. Już nie chciałbym do tego wszystkiego wracać.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Koncert "Solidarni z Białorusią", Warszawa, 12.03.2006, fot. Krzysztof Kuczyk / Forum

Obrazek

solidarni-z-bialorusia-2006-forum-0426909507-s.jpg

Jak pielęgnować kulturę pogranicza?

W ciągu ostatnich 20-25 lat z polskiej strony cały czas były podejmowane różne działania. Są spotkania u Sokrata Janowicza, jest Festiwal Muzyki Młodej Białorusi Basowiszcza. Zespół Czeremszyna inicjuje wiele działań. Jest też festiwal Jesień Bardów w Bielsku Podlaskim, który niedługo będzie obchodzić swoje 30-lecie. Na Białorusi do tej pory nie mamy podobnej imprezy. Mówię oczywiście o działaniach mniejszości białoruskiej na tych terenach, bo te wydarzenia znam.

Na Białorusi też coś się dzieje, np. w okolicy Kanału Augustowskiego. To jest jednak inne podejście, tam nie chcą łączyć ze swoimi działaniami żadnej idei. "Robimy interesy, nie gadamy o polityce". Związki Polaków (stowarzyszenia, których celem jest wspieranie polskiego szkolnictwa, polskiej kultury i tradycji - red.) istnieją na Białorusi, jakoś funkcjonują, ale są kontrolowane przez rząd. Dla białoruskich funkcjonariuszy ważne jest, żeby na wydarzeniach organizowanych przez nich nie było polityki, tylko kultura. Mam nadzieję, że z działań obu stron wyniknie coś dobrego.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Źmicier Wajciuszkiewicz z zespołem Czeremszyna, Białystok, Kino Forum, 2013, fot. Agnieszka Sadowska / Agencja Gazeta

Obrazek

czeremszyna_todar-2013-bialystok-007_jpg-fot-agnieszka-sadowska-ag.jpg

Z czasów szkolnych nie pamiętam wakacji, w których nie miałby pan przynajmniej jednego koncertu w Hajnówce, Białowieży lub Czeremsze.

Mogło tak być. Kiedyś spacerowałem po Białowieży i miałem trudność, żeby znaleźć miejsce, w którym nie grałem koncertu. Hotele, knajpy, szkoły – wszędzie grałem.

Proszę opowiedzieć o projektach polsko-białoruskich, w których pan uczestniczył.

W 2012 roku wydałem płytę "Wojaczek" z poezjami Rafała Wojaczka. Współtworzyłem też płytę "Co na sercu…" z zespołem Czeremszyna, wydaną w 2011 roku. Jako WZ-Orkiestra graliśmy wspólnie z polskim zespołem Werhowyna duży koncert w Studio Polskiego Radia. Tak jak wspominałem, koncertowałem też z Kwartetem Jorgi.

A mniej oficjalnie, to z Tymonem Tymańskim piłem wódkę, z jednym z braci z Golec uOrkiestra whisky, a piwo z zespołem Chłopcy z placu broni. I po raz pierwszy mówię to publicznie – nagrałem utwór "Wolność" po białorusku, chłopaki z zespołu jeszcze o tym nie wiedzą, ale dali mi zezwolenie na zrobienie tego.

Video embed

Solidarni z Białorusią - Źmicier Wajciuszkiewcz - Mury

Jak powstała białoruska wersja "Wolności"?

Ta piosenka nie pojawiła się ot tak w moim repertuarze.

W 2006 roku był pierwszy koncert "Solidarni z Białorusią" w Warszawie. Wtedy Alaksandr Kulinkowicz z zespołu Neuro Dubel zaśpiewał tę piosenkę po białorusku. Oni grają punkowo, więc momentami nie było do końca zrozumiałe, o czym jest ta piosenka. Tłumaczenie zrobił Michał Aniempadystau, autor "Narodnego albumu", który zmarł w 2018 roku. Tekst brzmi następująco:

Свабоду не аддам нікому.
Люблю і разумею —
Свабоду не аддам нікому.
Свабоду не аддасць ніхто мне.

To będzie dobra wersja, nie będzie wstydu przed Polakami i chłopakami z zespołu. W ciągu dwóch tygodni powstanie teledysk.

Nagrał pan białoruską wersję "Wolności", a podczas protestów śpiewane są też "Mury" Jacka Kaczmarskiego. Czy te wolnościowe hymny działają w nowych kontekstach?

Teraz nie ma czasu o tym myśleć. Każdy robi to, co może. Ja śpiewam. Dla mnie takie wzajemne inspirację są naturalnym procesem, bo muzyka łączy ludzi. Piosenka "Перемен" zespołu Kino też jest dla ludzi inspirująca, mimo, że to rosyjska grupa.

Piosenki nie mają narodowości?

Mają, ale to nie ma aż takiego znaczenia. "Mury" już wcześniej były przetłumaczone na język rosyjski, ludzie znają ten utwór.

Nowym zjawiskiem jest to, że w ciągu pół roku protestów ludzie nauczyli się na pamięć wielu piosenek po białorusku. Wcześniej większość ludzi siedziała w domu, chodziła do pracy, nie było antagonizmów między tzw. "normalnymi ludźmi" a władzą, tak jak jest teraz. Dziesięć lat temu podczas ulicznych protestów do więzień trafiło 700 osób, dziś już ponad 30 tysięcy.

Video embed

Мірныя людзі

Pan śpiewał o potrzebach spokojnych ludzi w piosence "Мірныя людзі".

Tak. "Ludzie w pogoni marzą o cudzie, serce stuka w piersi" – tak jej fragment przetłumaczył mój znajomy z Białowieży.

Podsumowując – interpretuje pan utwory polskiego poety, tłumaczy hity czeskiego barda i koncertuje z zespołami, które czerpią z tradycji polskiej, białoruskiej i ukraińskiej.

Zabrzmi to banalnie, ale jako ludzie wszyscy się trochę rozumiemy i na spokojnie możemy się dogadać. Kiedy produkt krajowy brutto rośnie, to widać to we wskaźnikach ekonomicznych. Z kulturą jest inaczej – nie da się zmierzyć dobrego sąsiedztwa. To jest proces. Podczas protestów otrzymujemy dużo wyrazów solidarności z Ukrainy i Rosji. Ludzie wspierają nas w internecie, piszą do nas. Polska zaczęła nas wspierać 20-30 lat wcześniej i robi to konsekwentnie przez cały czas.

To nie jest sekret, więc to powiem. Żaden kraj nie zrobił dla białoruskiej kultury więcej niż Polska. Dziękuję bardzo Polakom za to wsparcie. To bardzo dużo dla nas znaczy.

Video embed

Зміцер Вайцюшкевіч ды «WZ-orkiestra» ў «Belsat Music Live № 20»

Tytuł (nagłówek do zdjęcia)

Po prostu, po swojemu

Link URL

ZOBACZ PROJEKT

Język Polish

zmicier wajciuszkiewicz

kultura białoruska

artyści białoruscy

pogranicze polsko-białoruskie