Z ziemi, ognia i wody. Skąd się wzięła ceramika w Bolesławcu?

azja_2026_1063x727_folk2.jpg, default, ilustracja: Magdalena Heliasz

Bolesławiecka ceramika ma wiele wspólnego z dawną alchemią. Każda filiżanka jest opowieścią o przemianie. Z sypkiej gliny powstaje twarda kamionka, z fioletowej farby – głęboki kobalt, a z ludzkiej pasji – przedmiot, który może przetrwać pokolenia.

Nie byłoby ceramiki z Bolesławca, gdyby nie morze. Sto milionów lat temu miejsce, w którym dzisiaj wznosi się miasto, było zalane ciepłą, bogatą w życie wodą. Przez kolejne miliony lat kolejne warstwy morskiego mułu opadały na dno i twardniały. Morze cofało się i powracało, nanosząc kolejne partie mineralnych osadów.

Z drugiej strony – nie byłoby bolesławieckiej ceramiki, gdyby nie góry. Trzysta milionów lat temu, czyli na długo przed morzem, niedaleko dzisiejszego Bolesławca wypiętrzyła się ziemia, tworząc masyw górski, dawnego przodka dzisiejszych Sudetów. Przez kolejne miliony lat góry wietrzały: pod wpływem wody, temperatury i powietrza twarde minerały rozpadały się na drobniutki, miękki, plastyczny pył. Powoli powstawały złoża gliny, na których później osadziły się morskie iły.

W końcu morze cofnęło się na dobre. Znowu wypiętrzyły się góry – chociaż już nie na taką wysokość jak wcześniej. O wiele później (marnych kilkanaście tysięcy lat temu) roztopił się lodowiec, który zawędrował tu ze Skandynawii.

Pozostał delikatnie pofalowany teren, nad spokojną rzeką, którą od wieków spławiano drewno. Dobrze się przez te ziemie podróżowało. Z czasem uformował się szlak handlowy, którym wędrowali kupcy soli, tkanin czy innych drobnych towarów.

Trudno wyobrazić sobie lepsze miejsce dla garncarzy.

Garniec gigant

W 1751 roku do Bolesławca sprowadził się ledwie 19-letni rzemieślnik garncarstwa Johann Gottlieb Joppe. Miasto nie było wielkie, ale słynęło ze znakomitej jakości kufli, garnców i dzbanów, a młody Joppe miał palce stworzone do gliny. I ambicję równą talentowi. Żeby samodzielnie wytwarzać ceramiczne dzbany i garnce, musiał zdobyć tytuł mistrzowski – w Europie funkcjonował wtedy system cechowy, dzielący wytwórców na rzemieślników i mistrzów. Joppe mistrzem został w wieku 21 lat. Jeszcze w tym samym roku zaczął pracę nad swoim wielkim dziełem. Wielkim – w dosłownym tego słowa znaczeniu. Garniec gigant, stworzony przez młodego mistrza, mógł pomieścić prawie 2 tysiące litrów, miał ponad 2 metry wysokości, 4 metry w najszerszym miejscu, ważył około 600 kg. Nie nadawał się do użytku, za to jeszcze bardziej rozsławił Bolesławiec jako miasto wspaniałych wyrobów i jeszcze wspanialszych twórców.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Wielki Garniec w Muzeum Miejskim, po 1909, fot. Muzeum Ceramiki w Bolesławcu

Obrazek

wielki_garniec_w_muzeum_miejskim_po_1909_fot_muzeum_ceramiki_w_boleslawcu.jpg

Kupcy, którzy przejeżdżali przez miasto, nie odmawiali sobie obejrzenia dzieła Joppego – nawet jeśli musieli – a tak właśnie było – za to zapłacić. Stawali przed Garncem, a potem składali podpis w księdze pamiątkowej, jak gdyby brali udział w wydarzeniu niemal historycznym.

Garniec przetrwał dwa wieki. Przez pierwszych 140 lat stał tam, gdzie powstał – w domu osiemnastowiecznego garncarza, później przeniesiono go na honorowe miejsce w centrum miasta, wreszcie znalazł się w muzeum miejskim. Oryginalny Garniec został zniszczony pod koniec II wojny światowej, najpewniej przez radzieckich żołnierzy. Dzisiaj w Muzeum Ceramiki stoi jego wierna kopia. Przypomina o tym, że artystyczna ceramika wymaga pasji i wizji, bo w innym wypadku będzie tylko zwykłym pustym dzbankiem.

Kobalt i pawie oczka

Bolesławiecką ceramikę łatwo rozpoznać. Filiżanki są grubsze i cięższe niż delikatna delficka albo angielska porcelana, to jednak nie jest ich wada: dzięki temu są wytrzymalsze i lepiej utrzymują temperaturę napoju. Od porcelanowych cacek różnią się też kształtem: są szersze, często o baryłkowatym kształcie. Nie są mniej dekoracyjne, ale mają wyraźniejszy ludowy charakter. To naczynia, które zachwycają, ale przede wszystkim towarzyszą w codziennym życiu.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Ceramika Bolesławiec, fot. Wikipedia

Obrazek

2023_ceramika_boleslawiecka_3-fot-wikipedia.jpg

Ludowy charakter często objawia się nie tylko poprzez formę, lecz także poprzez zdobienie. Najczęstszym elementem wzoru jest pawie oczko: kropka – zielona, brązowa, a najczęściej niebieska – otoczona pierścieniem lub listkami. Harmonijne rzędy albo gęste skupiska takich oczek tworzą najbardziej klasyczny motyw dekoracyjny bolesławieckiej ceramiki. Innym częstym motywem są stokrotki (kropka z pięcioma płatkami) lub rozmaite drobne kwiatki, „ślimaczki”, czyli spiralna linia, niebieskie kogutki, wijące się łodyżki. Krótsze serie naczyń zdobione są z większą malarską swobodą – dowodem na to, że na ceramice można wymalować naprawdę wszystko, może być powstała w 2025 roku wspaniała, artystyczna seria pater ręcznie malowanych pędzelkiem z awangardowymi grafikami, które nawiązują do filmu Wojciecha Jerzego Hasa Rękopis znaleziony w Saragossie, stworzona przez plakacistę, scenografa i kolekcjonera ceramiki artystycznej Tomasza Brodę, profesora Akademii Sztuk Pięknych we Wrocławiu.

Do dzisiaj wszystkie tradycyjne zdobienia powstają ręcznie, chociaż nie zawsze już malowane są pędzelkiem. Pawie oczka i inne powtarzalne motywy nanosi się popularną już w XIX wieku metodą stempelkową. Gumowe stemple są nasączane farbą i przykładane delikatnie do powierzchni, przypomina to stawianie pieczęci, chociaż wykonywane jest to ze zdecydowanie większą precyzją.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Tomasz Broda i seria powstała z okazji 60-lecia filmu Rękopis znaleziony w Saragossie, fot. ceramika-artystyczna.pl

Obrazek

tomasz_broda_seria_rekopis_w_saragossie-fot-ceramika-artystyczna-pl.jpg

Kolejną cechą klasycznej bolesławieckiej ceramiki jest kolor. Głęboki kobalt, zwykle ciemniejszy niż ten, który można podziwiać na portugalskich azulejos czy pastelowych filiżankach z Delft. Bo trzeba jeszcze powiedzieć, że nie byłoby ceramiki w Bolesławcu – takiej, jaką dzisiaj znamy – bez jeszcze tego jednego elementu: złośliwego ducha gór Kobolda (niem. Kobold – skrzat, chochlik). To on przywłaszczał sobie srebro i cynę i zamiast drogocennych rud podkładał bezwartościowe. Górnicy, którzy w średniowieczu poszukiwali w Sudetach surowców koniecznych dla wyrobu monet i biżuterii, o złośliwej psocie Kobolda – od jego imienia pochodzi nazwa minerału – dowiadywali się dopiero po pracochłonnym i kosztownym przetopieniu rudy: zamiast srebra wytrącał się nieznany bezwartościowy odpad o niebieskim kolorze. Dopiero z czasem nauczono się w Europie go wykorzystywać.

Okazało się, że jeśli po utlenieniu kobalt zostanie rozdrobniony, a następnie zmielony na proszek, to po zmieszaniu z wodą lub bezbarwnym szkliwem daje płynną farbę, którą można było nanosić na wyroby garncarskie. Kolor wzoru zależy od stopnia nasycenia farby – dodanie większej ilości kobaltu daje ciemny odcień, słabszy roztwór pozwala na odcienie błękitu. Garncarze w Bolesławcu albo sami mielili niebieskie rudy albo kupowali już gotowy proszek od kupców – nieraz od tych samych, którym potem sprzedawali już gotową ceramikę.

Ceramika – półszlachetny kamień

Dolny Śląsk, region, w którym leży Bolesławiec, to szczególny punkt na mapie Polski, którego burzliwą historią można by obdzielić kilka krajów. Jego przynależność państwowa zmieniała się wielokrotnie przez wieki. Przez pewien czas był pod władaniem polskich królów i książąt, potem austriackich cesarzy, wreszcie niemieckich władców, by po II wojnie światowej ostatecznie stać się częścią Polski.

Wydawało się jednak wówczas, że koniec historycznej zawieruchy oznacza także koniec wielowiekowej tradycji ceramiki bolesławieckiej. W czasie II wojny światowej zniszczony został nie tylko Wielki Garniec, lecz także wiele warsztatów i zakładów. Wcześniejsi właściciele zginęli albo zostali wysiedleni do Niemiec. W ich miejsce przybyli polscy osadnicy, lokowani w ramach powojennych akcji przesiedleńczych, którzy nie mieli pojęcia o ceramice. Jedynie dzięki determinacji profesorów z krakowskiej, a przede wszystkim wrocławskiej akademii artystycznej, dawna tradycja nie tylko przetrwała, ale nawet jeszcze się rozwinęła. To po II wojnie światowej nastąpił powrót do ludowych wzorów i typowej dla Bolesławca techniki stempelkowej.

Za twórcę współczesnego stylu bolesławieckiej ceramiki uznawany jest Bronisław Wolanin, artysta, który całe swoje zawodowe życie spędził w Bolesławcu, pracując w Spółdzielni „Ceramika Artystyczna” (a także w latach 1980–1985 w Zakładzie Ceramicznym „Bolesławiec”). Oprócz oryginalnych, niejednokrotnie o geometrycznych kształtach, naczyń tworzył ceramiczne rzeźby i obrazy, a za swoje dzieła został nagrodzony m.in. jednym z najwyższych polskich odznaczeń państwowych Brązowym Medalem „Zasłużony Kulturze Gloria Artis”.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Zestaw naczyń projektu Bolesława Wolanina, zdjęcie ze zbiorów „Ceramiki Artystycznej” Spółdzielni Rękodzieła Artystycznego w Bolesławcu, fot. P. Jarczyński / muzeum.boleslawiec.pl

Obrazek

bronislaw-wolanin_14.jpg

Nieoceniony wkład w rozwój kamionki w Bolesławcu wniosła także projektantka i ceramiczka Janina Bany-Kozłowska, która w uznaniu jej zasług została z kolei nagrodzona m.in. Srebrnym Medalem „Zasłużony Kulturze Gloria Artis”. Przez blisko 45 lat kształtowała wygląd i charakter ceramicznych naczyń i ozdób. Jest autorką około 1600 projektów naczyń, które trafiły do seryjnej produkcji. Łączą one tradycyjną formę z funkcjonalnym designem i artyzmem. Swoją pracę traktowała wręcz jako działalność jubilerską. Jak to kiedyś powiedziała: „Ceramika to półszlachetny kamień, który nie powinien być oprawiany w srebro lub złoto, ale – dobrze oszlifowany – wtedy błyszczy własnym blaskiem”.

Do najsłynniejszych stworzonych przez nią serii należą zestaw do kawy Trójkąty (z trójkątnymi filiżankami i talerzykami) oraz obiadowy, masywny komplet z rowkowanymi poziomo ściankami i utrzymany w kolorze zgniłej zieleni Myśliwski. Inną popularną kolekcją są Ptaki – zestaw kawowy i obiadowy – delikatny i o cienkich ściankach, z figurką ptaka zamiast uchwytu na pokrywce.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Komplet Trójkąty, fot. Grzegorz Matoryn / muzeum.boleslawiec.pl

Obrazek

komplet-trojkaty-fot-grzegorz_matoryn.jpg

Być jak angielska księżna

Najlepiej do Bolesławca przyjechać w drugiej połowie sierpnia, kiedy obchodzone jest Święto Ceramiki. Można wtedy nie tylko obejrzeć wspaniałe ceramiczne wyroby lokalnych artystów, ale też przejść w paradzie wysmarowanych gliną przebierańców albo wziąć udział w stemplowaniu ciała – i przez chwilę poczuć się jak bolesławiecka filiżanka.

Przez cały rok czynne jest także Muzeum Ceramiki, w którym można poznać historię bolesławieckiego garncarstwa, obejrzeć dawne i współczesne stempelki, ale przede wszystkim spędzić nawet kilka godzin, oglądając ceramiczne dzieła sztuki. Po takiej wizycie dobrze jest odpocząć w jednej ze znajdujących się nieopodal kawiarni, popijając herbatę z ceramicznej filiżanki lub kubka. Wówczas możemy (o ile oczywiście mamy na to ochotę) wyobrazić sobie, że jesteśmy angielską księżną – co będzie o tyle łatwiejsze, że w 2019 roku, podczas wizyty w Warszawie, księżna Kate otrzymała od ówczesnej polskiej Pierwszej Damy serwis z Bolesławca.

Biskwit na dnie dzbanuszka

Każda filiżanka, dzbanuszek czy patera swoje życie zaczynają w fabrycznej piwnicy. W wielkich wirnikach biała bolesławiecka glina mieszana jest z wodą, aż powstaje gładka masa. Z wirnika trafia w ludzkie ręce – jeśli ceramika ma być kształtowana ręcznie – albo zostaje przelana do porowatych gipsowych form. Przez kolejnych kilka minut gips wchłania wodę, a ceramiczna masa powoli gęstnieje. Kiedy na gipsowych ściankach zastygnie już warstwa o odpowiedniej grubości, reszta gliny jest wylewana – i powstaje miękkie naczynie. Drobne elementy, na przykład uszka do filiżanek, formowane są ręcznie, podobnie jak ręcznie wygładzane są wszelkie nierówności czy ślady po łączeniu elementów.

Po uformowaniu naczynie odpoczywa przez jeden dzień w suszarni – chodzi o to, aby powoli odparował z niego nadmiar wody. Gdyby zbyt wilgotne trafiło do pieca na tzw. wypał, mogłoby zdeformować się albo popękać.

Wszystko dzieje się powoli i z dużą ostrożnością: przypomina to pieczenie biszkoptu – i właśnie taką nazwę ma naczynie po pierwszym wypaleniu (po łacinie bis coctus oznacza dwa razy pieczony). W piecu glina zmienia się w kamionkę – grubszą, bardziej odporną na uszkodzenia niż porcelana.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Talerze z pawim oczkiem, dekoracje muzealne, fot. ze zbiorów „Ceramiki Artystycznej” Spółdzielni Rękodzieła Artystycznego w Bolesławcu, ceramika-artystyczna.pl

Obrazek

dekoracje_muzealne_pawie_oczko_fot_ceramika-artystyczna.jpg

Naczynie biszkoptowe (albo krócej: biskwit) ma bladoróżowy, kremowy albo biały kolor – można go podejrzeć, zaglądając pod dno swojej filiżanki czy dzbanuszka. Większość ceramicznych wyrobów ma pod spodem tzw. stopkę, czyli szorstki okrąg, pozbawiony szkliwa – jest ono ścierane, bo w innym wypadku podczas drugiego wypału naczynie przywarłoby do podłoża w piecu.

Malowanie ceramiki to w równym stopniu sztuka i rzemiosło. Wymaga cierpliwości i pewnej ręki – źle postawiony stempelek albo nieostrożne maźnięcie pędzelka to nieodwracalny błąd, bo farba podszkliwna błyskawicznie wnika w biskwit, nie można już jej zmyć. Takie filiżanki z błędem nie trafiają na rynek, chociaż można kupić je – jako II gatunek – w przyfabrycznych sklepikach. Często wada jest niewidoczna dla laika – nieznacznie rozmazany wzór, nakłucie w szkliwie, nie taki kwiatek, jaki powinien się znaleźć w danym miejscu.

Naniesienie stemplowanego wzoru na filiżankę zajmuje mniej więcej kilkanaście minut. Jeżeli jest skomplikowany, wymagający malowania pędzelkiem (albo kilkoma) – to proces ten może trwać nawet kilka razy dłużej. Kiedyś malarki – bo to zajęcie jest zdominowane przez kobiety – odtwarzały wzór z kartki, dzisiaj korzystają z tabletu, jednak technika malowania pozostała ta sama. Pod koniec takiego dnia pracy świat wokół może jawić się wyłącznie na fioletowo (płynny kobalt nie jest niebieski, zmienia kolor pod wpływem gorącej temperatury).

Podczas pracy malarki niemalże nie dotykają naczynia – obracają je na ruchomej paterze, jednak proces wykonywany jest w tak wielkim skupieniu, że obserwując go, możemy mieć wrażenie, że jesteśmy świadkami rytuału.

Po zanurzeniu naczynia w kadzi ze szkliwem namalowany wzór… znika. Szkliwo przed obróbką termiczną jest mlecznobiałe, dopiero drugi wypał – w temperaturze 1200 stopni Celsjusza – nadaje mu połysk i wydobywa głębię kobaltu. Po przejściu przez kilkanaście czy nawet kilkadziesiąt par rąk naczynie – powstałe z ziemi i wody, poddane podwójnej próbie ognia, ozdobione – jest w końcu gotowe.

Jedyny taki egzemplarz na świecie.

Język Polish

ceramika

Bolesławiec

rękodzieło