Pierwsza mapa geograficzna świata, na której zaznaczono Wisłę, powstała w 7 r. p.n.e. z inicjatywy Marka Agrypy i znamy ją jedynie z późniejszych opisów. Według niej "Vistula" czy "Vistla" rozdzielała Germanię i Dację. Chociaż dzisiaj wiemy, że ówczesne wyobrażenie antycznego świata miało bardziej charakter orientacyjny niż odzwierciedlało rzeczywistość. Już wtedy rzekę postrzegano jako linię graniczną. Także współcześnie przydziela się jej taką rolę, choć w nieco innym wymiarze.
Dr Łukasz Twardowski z Uniwersytetu Łódzkiego ustalił, że w obowiązującym podziale administracyjnym Polski bieg Wisły pokrywa się z granicą województw w 23 proc. Aż 47 proc. jej długości to jednocześnie obrzeża powiatów, natomiast gminy powielają nurt w 13 proc. Ponadto obszary, gdzie długość rzeki nie jest granicą na żadnym z trzech poziomów, w dużej mierze stanowią miasta leżące na obydwu jej brzegach. Stąd wniosek, że Wisła również łączy, ale czy nie tylko pozornie?
Przyjrzyjmy się bliżej dwóm największym miastom Polski. Wisła przepływa zarówno przez Warszawę, jak i Kraków, jednak przecina je w odmienny sposób.
Praski brzeg Wisły w Warszawie, fot. Jacek Łagowski/Forum
W pierwszym przypadku rzeka tnie stolicę kraju na dwie części, utrwalając podział na lewobrzeżną i prawobrzeżną Warszawę. Leżąca naprzeciwko Starego Miasta i Mariensztatu Praga - do 1791 r. stanowiąca odrębne miasto - zawsze żyła swoim rytmem, miała (i ma) swój specyficzny klimat i nie cieszyła się zbyt dobrą renomą. Stereotyp "gorszej" dzielnicy potwierdzały powstające fabryki (notabene pracujące na rozwój lewego brzegu), niedostatek inwestycji w komunikację czy słabe zaplecze kulturowe (nieliczne muzea, teatry, kina).
Dzisiaj dostrzega się potencjał drzemiący w zaniedbanej części miasta. Na prawy brzeg można dojechać metrem, rewitalizacji poddawane są kamienice i historyczne budynki, w co wpisują się m.in.: budowa Muzeum Warszawskiej Pragi, modernizacja Teatrów Powszechnego i Baj, projekt Europejskiego Centrum Muzyki Sinfonia Varsovia czy lokalnego centrum kultury w pałacyku Konopackiego. Co więcej, zmiany zachodzą nie tylko w wymiarze fizycznym, lecz także mentalnym – praski folklor, modne knajpki, galerie sztuki i niepowtarzalna atmosfera przedwojennej Warszawy są tym, co przyciąga coraz więcej mieszkańców i turystów.
Kraków, odpoczynek nad Wisłą, fot. Jakub Ochnio/Agencja Gazeta
Obecna stolica Polski ma wiele do nadrobienia, a uczyć się może od swojej poprzedniczki. Nie będzie nadużyciem stwierdzenie, że Wisła przepływająca przez Kraków stanowi jedność z miastem. Niewątpliwie ma to związek z topografią terenu - w górnym odcinku rzeka jest jeszcze wąska, więc proces urbanizacyjny przebiegał w miarę równolegle po obu jej stronach. Trzeba również pamiętać, że Wisła w obrębie Krakowa płynęła kiedyś innym torem. We wczesnym średniowieczu jej szlak był kręty i dzielił się na kilka ramion, tworząc wyspy. Dzisiejsze koryto zw. Zakazimierką było boczną odnogą; główny, zasypany już nurt przebiegał między Kazimierzem a miastem (obecnie ul. Dietla i Al. Daszyńskiego).
Kraków, Wianki - tradycyjna impreza plenerowa nawiązująca do obchodów Nocy Świętojańskiej, fot. Beata Zawrzel/East News
Po obu stronach krakowskiej Wisły wybudowano bulwary projektu Romana Ingardena. Pomyślane jako umocnienia przeciwpowodziowe stały się ulubionym miejscem spacerów i wycieczek rowerowych mieszkańców. Stąd rozciąga się widok na Wzgórze Wawelskie, a sama nazwa Wawel może pochodzić ze starosłowiańskiego "wąwel" - dosł. "w wodzie".
Coraz częściej postrzega się Wisłę jako przestrzeń budowania tożsamości. Jej obecność w miejskim krajobrazie wykorzystuje się przy organizacji imprez kulturalnych, by wymienić jedynie obchody Nocy Świętojańskiej, Festiwal Dwa Brzegi w Kazimierzu, Flis Festiwal w Gassach. Bez względu na to, czy Wisła jest pretekstem, kontekstem lub sceną, miasta otwierają się na rzekę.
Autorka: Agnieszka Warnke
Źródła:
- "Dwa razy do tej samej rzeki. Wisła jako przestrzeń zmiany kulturowej", Narodowe Centrum Kultury, Warszawa 2016
- Łukasz Twardowski, "Rola Wisły jako rzeki granicznej na tle historycznych podziałów kraju i jej znaczenie w aktualnym podziale administracyjnym", [w:] "Studia z Geografii Politycznej i Historycznej", t. 4 (2015), s. 221–252.