Tomasz Stawiszyński: Szansa dla świata jest w myśleniu

Tomasz Stawiszyński: „Szansa dla świata jest w myśleniu” [WYWIAD]

tomasz_stawiszynski_fot_michal_mutor_1.jpg, default, Tomasz Stawiszyński, fot. Michał Mutor

Gdzie przebiega granica pomiędzy otwartością a przyzwoleniem na krzywdzenie innych ludzi? O czynieniu zła, a także o wyższości współczucia nad empatią mówi autor Ćwiczeń z dysonansu, filozof i eseista Tomasz Stawiszyński.

Julia Marczyńska: Dysonans zwykle kojarzy nam się z czymś, czego byśmy chcieli uniknąć i jakoś rozwiązać. A Ty proponujesz nam ćwiczenia z dysonansu. Jak rozumiesz to pojęcie?

Tomasz Stawiszyński: Dysonans to poczucie zakłócenia, tego, że coś się nie zgadza, coś przeszkadza, jest niespójne, inne. Traktuję dysonans jako sygnał od rzeczywistości. Wiemy i z filozofii, i z psychologii, że kiedy nasz umysł tworzy reprezentacje świata, stosuje odmienne kryteria, niż te, którymi posługujemy się choćby w nauce czy filozofii właśnie – prawdy i rzetelności. Umysł przede wszystkim stosuje kryteria skuteczności, efektywności, przetrwania, spójności czy gratyfikacji emocjonalnej. Cały wysiłek poznawczy, filozoficzny i naukowy to w historii ludzkości właśnie wysiłek przekraczania naturalnych tendencji umysłu, z którymi przychodzimy na świat. Wysiłek, żeby się przebić do rzeczywistości, zobaczyć rzeczy takimi, jakie są.

Już choćby z tego powodu warto podążać za dysonansem, bo jest sygnałem od rzeczywistości, kierowanym do naszego nazbyt może spójnego, nazbyt poukładanego i nazbyt nakierowanego na zaspokajanie osobistych potrzeb obrazu świata. Mówi nam: „Jest inaczej, niż Ci się wydaje, jest inaczej, niż myślisz, musisz zmienić swoje myślenie, musisz zmienić swój obraz świata”. Jeśli pójdziemy za jego sugestią to – choć to nie jest przyjemne, przynajmniej na początku – możemy zyskać coś bardzo ważnego.

W swojej książce próbujesz zrozumieć nawet zupełnie szalone rzeczy, takie jak polewanie zupą słynnych obrazów. Zarazem zauważyłam, że w wielu sprawach nie ukrywasz swojego stanowiska. Jak udaje Ci się zachować w tym równowagę?

Akurat ta historia dosyć dobrze nadaje się do tego, żeby pokazać pewien sposób myślenia, na którym mi zależy. Kiedy pojawiły się doniesienia o tym, że aktywiści klimatyczni polewają zupą albo obrzucają ziemniakami słynne obrazy, opinia publiczna podzieliła się na dwa obozy. Jedni uważali, że to jest straszne, głupie, barbarzyńskie itd., a drudzy, że, wręcz przeciwnie – szlachetne, potrzebne i skoro „planeta płonie”, to należy zastosować środki radykalne, żeby wybudzić ludzi ze snu, w którym tkwią.

Tomasz Stawiszyński, „Ćwiczenia z dysonansu”, Wydawnictwo Znak, fot. Michał Lichtański

Otóż sądzę, że nic z tych rzeczy. Po pierwsze – skąd założenie, że ludzie nie zdają sobie sprawy z kryzysu klimatycznego i trzeba im o tym w kółko przypominać? Po drugie – uważam, że takie akcje nikogo z niczego nie wybudzają, lecz wpisują się idealnie w logikę działania mediów społecznościowych, w których skupienie na sobie chwilowej uwagi, wywołanie chwilowej sensacji, jest podstawową walutą, daje poczucie ważności, gratyfikacji, potrafi uspokoić. Tyle że na drugi dzień nikt już o tym nie pamięta, newsfeedy zapełniają się innymi treściami, młyny oburzenia i afektu mielą dalej – i trzeba szukać jeszcze intensywniejszych sposobów na zaistnienie w informacyjnym szumie. Słowem – banał. Niepokojące jest co najwyżej branie na celownik sztuki. Jeśli cokolwiek jest w stanie realnie budzić nas do troski o przyrodę, to z pewnością dostrzeżenie jej piękna. Lanie zupy na wielkie obrazy nie sprzyja zaś, mówiąc delikatnie, budowaniu tego typu wrażliwości.

A co do poglądów, których nie ukrywam – to, że szukam często jakiegoś innego punktu widzenia niż najpowszechniejsze, spolaryzowane, nie oznacza, że usiłuję zawsze znaleźć się pośrodku. Kiedy szukam tematu do felietonu – albo kiedy on sam do mnie przychodzi – zazwyczaj staram się wybrać taki, na który mam jakiś swoisty, specyficzny pogląd. Uważam, że rolą felietonistyki czy eseistyki jest prowokowanie do myślenia, problematyzowanie rzeczy z pozoru oczywistych, zadawanie niewygodnych pytań i – no właśnie – wyzwalanie dysonansów. Kiedy więc nie mam o czymś do powiedzenia nic więcej ponad to, co już się dookoła mówi, to o tym po prostu nie piszę.

Mnie się wydaje, że kluczem do wszystkich Twoich esejów jest empatia. Czy empatia mogłaby być panaceum na to, co się dzieje w dzisiejszym świecie: sprzeczne narracje, brak zgody, nienawiść do wyznawców innych wartości? Czy jest w ogóle na to lekarstwo?

Zapomnieliśmy, mam wrażenie, że budowanie wspólnoty, praca nad tym, żeby zmniejszać udział przemocy w życiu publicznym, indywidualnym, politycznym, wymaga wysiłku i nie przychodzi ot, tak po prostu. Największe osiągnięcia kultury, w której żyjemy – demokracja, wolność myślenia, godność jednostki, wolność – nie są dane raz na zawsze, mogą w jednej chwili zniknąć, jeśli nie będziemy się starali ich zachować.

Przyznam, że po lekturze świetnej książki Paula Blooma Przeciw empatii zacząłem podejrzliwie podchodzić do tego pojęcia. Dziś wolę więc mówić o współczuciu czy też, jak proponuje Bloom, racjonalnym współczuciu. Bloom pokazuje, że empatia jest bardzo selektywną funkcją, dotyczy przede wszystkim „naszych”, tych najbardziej do nas podobnych, którzy myślą, mówią i zachowują się tak, jak my. Wyłącza się natomiast w sytuacji, kiedy mamy do czynienia z kimś, kto nie jest z naszego plemienia, z naszej grupy, z naszej bańki. Sądzę, że ten właśnie mechanizm – plemienności i podwójnych standardów, bezgranicznej empatii dla „nas” i absolutnej bezduszności dla „nich” – jest dziś jednym z podstawowych problemów w życiu społecznym i politycznym. W obrębie własnego środowiska i bańki toleruje się, ba, nawet afirmuje zachowania i wypowiedzi, które zarazem histerycznie potępia się po drugiej stronie. Jest to stan klasycznego rozszczepienia, mówiąc językiem psychoanalitycznym. A rozszczepienie nieuchronnie prowadzi do jakiegoś kryzysu, w tym przypadku – kryzysu przemocy.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Tomasz Stawiszyński, fot. Karolina Golis

Obrazek

tomasz_stawiszynski_fot_karolina_golis.jpg

Ten rodzaj trybalizmu to, moim zdaniem, największe zagrożenie, a jego opłakane skutki widzimy coraz mocniej na lokalnym i globalnym poziomie. Mniejsze lub większe grupy, bańki, środowiska, społeczeństwa – przekonane o swojej szlachetności i moralnej wyższości, – choć na sztandarach niosą szczytne ideały, w gruncie rzeczy zachowują się w sposób całkowicie pozbawiony reguł wobec tych, których postrzegają jako zewnętrznych, innych, przeciwników. A im bardziej nimi pogardzają, im bardziej z nich szydzą, tym bardziej muszą też ich sobie zohydzić i zdeprecjonować, żeby usprawiedliwić w ten sposób własną nienawiść. Są to mechanizmy dobrze znane i opisane. Przekonanie, że za całe zło odpowiada jakaś konkretna grupa ludzi innych niż my, i że należy tych ludzi napiętnować oraz zniszczyć, to przekonanie złowrogie, z długą, ponurą historią.

Rzecz w tym, że przemoc uruchamia się bezwiednie. „Normalny człowiek”, który uważa się za porządnego obywatela, nagle może stać się kimś, kto w sposób systematyczny stosuje przemoc wobec innych, których w ogóle nie postrzega jako ludzi. Największym błędem jest więc powszechne dziś przekonanie, że złe rzeczy z całą pewnością zawsze robią inni, a ja nigdy taki nie będę. Wydaje mi się, że świadomość, że różne straszne rzeczy w historii robili dokładnie tacy sami ludzie jak my, jest niezwykle istotna, a nawet fundamentalna. Nie jest tak, że „kiedyś” ludzie byli jacyś inni. Nic podobnego, byli dokładnie tacy sami. Też im się wydawało, że są bardzo sympatyczni, porządni i fajni, i że za całe zło tego świata odpowiadają „oni”.

Szukanie wspólnoty na pewno jest dobre, ale wyrozumiałość w stosunku do niektórych stanowisk wydaje mi się niemożliwa…

Absolutnie się zgadzam. Nie chodzi mi o wyrozumiałość wobec zła, lecz o zrozumienie, dlaczego zło może się wydawać atrakcyjne i dlaczego może uwodzić także tych, którzy wcale nie chcą być źli, ale dają się mu zwieść z rozpaczy, głupoty czy naiwności. I jeszcze o zrozumienie, że podatni na zło jesteśmy bez wyjątku wszyscy. To mi się wydaje jedno z najważniejszych i najgłębszych rozpoznań chrześcijaństwa: każdy człowiek jest podatny na zło, każdy, bez wyjątku. Tylko Bóg, jak czytamy w Liście św. Jana, „jest światłością, a nie ma w Nim żadnej ciemności”.

A więc jest taki poziom, na którym nie ma żadnego dysonansu. Tam, gdzie jest przemoc, jest pewna granica, za którą jest pełny konsonans, czyli spójność..

Tak, oczywiście, w sytuacji, kiedy ktoś cię napadnie albo kiedy musisz się bronić, bo zagrożone jest życie twoje, twoich bliskich, fundamentalne wartości, jakieś dobro – przemoc w ich obronie staje się koniecznością, obowiązkiem moralnym. Ale musi temu towarzyszyć ciągła świadomość, że przemoc jest potężną siłą, zakaźną, zaślepiającą i uwodzącą. I że każdy jest na nią podatny, „my” również, w tym samym stopniu co „oni”. I że bohater może w jednej chwili zamienić się w zdrajcę, a ofiara – w opresora. Niemniej, różnice pomiędzy tymi figurami pozostają zasadnicze i nieredukowalne.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Tomasz Stawiszyński, "Ucieczka od bezradności" (2021), "Reguły na czas chaosu" (2022), "Powrót fatum" (2024), fot. Wydawnictwo Znak Literanova

Obrazek

ksiazki_tomasza_stawiszynskiego_fot_wydawnictwo_znak_literanova.jpg

Skąd czerpiesz pozytywną energię, bo musisz ją mieć, by spojrzeć na trudne kwestie z życzliwością i z humorem?

Stąd, że dookoła mnóstwo jest też dobra i piękna. Choć sytuacja jest trudna, a czasy pod wieloma względami straszne – sama to wiesz najlepiej, tragedia Ukrainy dotyka również Twojej rodziny – istnieją też miłość, przyjaźń, bliskość czy zaufanie.

Może to jest naiwne, ale mam jakąś wiarę w to, że narzędzia, które dostaliśmy dzięki filozofii – czy w ogóle dzięki całemu temu potężnemu dziedzictwu kultury, w której żyjemy, dzięki dziedzictwu chrześcijaństwa, Grecji, judaizmu – wciąż są żywe i przydatne. Trzeba tylko z nich skorzystać. Sądzę też, że w myśleniu tkwi ogromna siłą, że argumentacja, wywód, ale i atrakcyjna fraza mogą zdziałać bardzo wiele. Abstrahując już od tego, że racjonalna rozmowa jest jedynym, co może uratować nas od przemocy. Rozmowa wedle reguł, które biorą się z rzeczywistości, a nie z naszych pragnień, marzeń, potrzeb i interesów.

Mam po prostu przekonanie, że warto to robić. Pomimo plemienności, ku której zmierza świat. Opisywany w Ćwiczeniach z dysonansu Zbigniew Mikołejko – strasznie żałuję, że przywoływany już tylko we wspomnieniach – był człowiekiem, który wpoił mi przekonanie, że jest sens, by myśleć po swojemu, mówić to, co się myśli, bez względu na koterie i mody. To samo powtarzał i powtarza mi zawsze inny mój mistrz, Bohdan Chwedeńczuk. A także jeszcze jeden mój mistrz – Jacek Hołówka. No cóż, być może opowiadanie o mistrzach i nauczycielach jest dziś niemodne i niepoprawne, ale, mówiąc szczerze, guzik mnie to obchodzi.

Język Polish

filozofia

przemoc

rozmowa