Tak samo ładne jak prawdziwe. Święta w PRL-u

linkbajt_niedenthal_9.jpg, default, Dziewczynka pilnująca bożonarodzeniowych karpi, fot. Chris Niedenthal / zdjęcie z albumu "Chris Niedenthal. Wybrane fotografie 1973-1989"

#dziedzictwo

Karp w wannie, sztuczna choinka, cytrusy w porcie – święta Bożego Narodzenia w wydaniu komunistycznym przybierały coraz bardziej świecki charakter a jednocześnie wymagały niemałych surwiwalowych sprawności.

Czarno-białe i w kolorze

Thumbnail — Pocztówka z 1948, fot. Biblioteka Narodowa Polona

Przygotowania rozpoczynało się wiele tygodni przed Wigilią od wysyłania świątecznych kartek – to dawało pewność, że kartka dotrze do rodziny przed pierwszą gwiazdką. Ponieważ polityka władz Polski Ludowej nie sprzyjała tradycyjnej religijności, zatem i na święta kościelne patrzono z podejrzliwością. W praktyce oznaczało to, że nie tylko Boże Narodzenie, ale i bożonarodzeniowe kartki zyskiwały możliwie jak najbardziej świecki charakter. Chętnie przedstawiano choinki, bałwany, dzieci i zwierzęta, czerpano także ze stylistyki ludowej. Pojawiał się też św. Mikołaj, nie był on jednak tak powszechny jak dzisiaj. W końcu zanim Polskę dosięgła globalizacja i unifikujące, amerykańskie imaginarium świąteczne, istniały pod tym względem różnice regionalne, przez co w różnych rejonach Polski prezenty przynosiła inna postać. W Małopolsce była to Gwiazdka, w Wielkopolsce – srogi Gwiazdor.

Niewątpliwą wartością było to, że projekty kartek tworzyli najwybitniejsi graficy i ilustratorzy tamtych czasów (np. Janusz Stanny). Ich publikacją zajmowało się przedsiębiorstwo „Ruch”. W 1978 roku „Dziennik Zachodni” donosił, że do kiosków w trzech województwach trafiło aż dziesięć milionów kartek. Pisano:

Całkowicie ze sprzedaży zostały już wyeliminowane kartki czarno-białe, gdyż nie znajdowały nabywców. Najwięcej będzie pocztówek fotografii barwnej, poza tym pojawią się oryginalne kolorowe fotografie przedstawiające atrybuty świąt grudniowych.

Szczególnym rodzajem kartek bożonarodzeniowych były te wydawane w latach 80. przez „Solidarność”. Ich grafika przypominała wszystkie ówczesne publikacje podziemne: dwa kolory (zwykle czerń i czerwień), najprostsze techniki druku, zrozumiały przekaz i często nieprofesjonalne wykonanie. Kartki „solidarnościowe” były nośnikiem treści jednoznacznie religijnych (na przykład przedstawiały Świętą Rodzinę), częściej jednak zawierały polityczną satyrę. Na jednej z kartek wrona (kierowana przez Wojciecha Jaruzelskiego Wojskowa Rada Odrodzenia Narodowego była szerzej znana pod skrótem WRON – stąd wrona) znajduje pod choinką bombę ozdobioną motywem sierpa i młota, obok przedstawiona jest piękna bombka z napisem „Solidarność”.

Drzewko nieszczęścia

Format wyświetlania obrazka

portretowy obrazek (272px desktop)

Okładka "Przekroju" z 1945, archiwum Przekroju, fot. przekroj.pl

Obrazek

1945-okladki-swieta-przekroj-6.jpg

Nieodłącznym atrybutem świąt grudniowych musiała być choinka – prawdziwa lub sztuczna. O prawdziwą było często trudno, paradoksalnie łatwiej ją było dostać w dużych miastach, chociaż i tam wyprawa po drzewko nie zawsze kończyła się sukcesem. Stąd pojawienie się w latach 60. i upowszechnienie w latach 70. sztucznych choinek z plastiku. Były one szeroko reklamowane w prasie. Reklama zamieszczona w „Ty i Ja” głosiła:

Święta za pasem! Na gwiazdkę 1970 współczesny Święty Mikołaj przyniesie dzieciom zgrabną i wiecznie zieloną choinkę z tworzywa sztucznego wraz z kompletem lampek elektrycznych. Choinka z tworzywa: nie gubi szpilek na dywan, zdobić będzie mieszkanie przez wiele następnych świąt i dzięki lampkom nie zagrozi pożarem domu.

Mimo, że choinki z „Argedu” polecano jako „tak samo ładne jak prawdziwe”, trudno uwierzyć, żeby ktoś je kupował ze względu na urodę. Zamieszczane w reklamach zdjęcia przedstawiają smutne i pokraczne drzewka o kilku gałązkach na krzyż. Co jednak ciekawe, obecność tych reklam – każda z nich zachwala jednocześnie choinkę i elektryczne lampki – pokazuje, jak wówczas powszechnym zjawiskiem było wciąż używanie prawdziwych świeczek do zdobienia naturalnych drzewek.

Choinka – niezależnie od tego, czy prawdziwa, czy sztuczna – musiała być należycie ubrana. Można ją było przyozdobić strojnymi bombkami z Wytwórni Wyrobów Szklanych w Chorzowie lub ozdobami wykonanymi ręcznie, najczęściej przy aktywnym udziale dzieci. Obie te strategie występowały zwykle jednocześnie. Chorzowskie bombki były najczęściej bardzo bogato zdobione: malowane i posypywane brokatem. Przybierały też najróżniejsze kształty: szyszek, Mikołajów, koszyczków, żołędzi, ruchomych pajacyków czy muchomorków. Mogły mieć też nietypowe wydłużone formy przypominające sople lub świderki. Wiele sklepów, w tym sieć WSS Społem i delikatesy, zaopatrywała w bombki działająca do dziś na warszawskim Grochowie manufaktura założona w 1948 roku przez Jana Fogla. Bombki te produkuje się ręcznie i także są bogato zdobione. Bombkowych stylizacji choinek dopełniały włosy anielskie, rozłożona na gałązkach wata mająca imitować śnieg, podłużne cukierki, orzechy i sprzedawane w Cepelii dekoracje ze słomy. Niezwykle popularne od lat 60. poradniki Zrób to sam oferowały instrukcje samodzielnego przygotowywania ozdób świątecznych. Najczęstszym tworzywem był wyblakły papier kolorowy, z którego z łatwością robiło się łańcuch a przy odrobinie większej wprawie – także bardziej złożone ozdoby, często przypominające dekoracje ludowe. Skierowany do dzieci i młodzieży tom bestsellera Vademecum: zrób sam instruował:

Z pasków kolorowego papieru lub cienkiej barwnej folii można zrobić fantazyjne ozdoby na choinkę. Po dowolnym ułożeniu pasków trzeba je skleić lub zszyć i zakończyć pętelką do powieszenia na gałązce drzewka.

Coś na ząb

Gwiazdka, nawet jeśli była przez władze traktowana podejrzliwie, stawała się okazją do rzucenia na rynek wielu deficytowych towarów. To wtedy płynęły do Polski statki z cytrusami i bakaliami, przed sklepami ustawiały się kolejki, a panie domu polowały na towary w desperackiej próbie zapełnienia wigilijnego stołu tradycyjnym tuzinem potraw.

Format wyświetlania obrazka

portretowy obrazek (272px desktop)

Okładka "Przekroju" z 1953, archiwum Przekroju, fot. przekroj.pl

Obrazek

1953-okladki-swieta-przekroj-4.jpg

Oczywiście w świątecznym menu dominowały ryby. Chęci zaserwowania świeżego karpia nie sprzyjała niestety PRL-owska marna infrastruktura chłodnicza i transportowa. Łatwiej było sprzedawać żywe zwierzęta niż zapewnić ich przechowywanie i transport w odpowiednich chłodniach. Stąd zwyczaj trzymania do Wigilii karpia w wannie a następnie urządzania w domu rybiej jatki.

Karpia w galarecie czy śledzia w oleju należało godnie zaserwować. Idealnie nadawał się do tego talerz w formie ryby projektu Sylwestra Drosta wykonany techniką szkła prasowanego. Świąteczne trunki, zwłaszcza te towarzyszące śledziowi, można było podać w karafce i kieliszkach w kształcie ryby, produkowanych według radzieckiego projektu między innymi w Połońskim Zakładzie Ceramiki Artystycznej. Te popularne naczynia do dziś zalegają w niejednym kredensie. Tak jak na wielu pawlaczach pewnie wciąż drzemią bombkowe pajacyki i mikołaje. A kto wie, w ilu piwnicach sztuczne choinki „tak samo ładne jak prawdziwe” czekają na lepsze czasy.

Świecka lektura

Gdy gospodarstwa domowe były zaprowiantowane, a potrawy przygotowane, można było się oddać świątecznej lekturze, najlepiej „Przekroju”. Krakowski tygodnik dawał namiastkę zachodniego świata, choć i na jego łamach dawało się odczuć nacisk cenzury – choćby w tym, by świąteczne okładki były jak najbardziej świeckie. W 1945 roku okładkę pisma zdobi jeszcze scena pokłonu pasterzy z ołtarza Wita Stwosza w krakowskim kościele Mariackim. W 1946 i 1947 roku na okładce widnieje Madonna z Dzieciątkiem oraz Święta Rodzina, obie kompozycje są jednak w wydaniu ludowym. Nie powinno to dziwić – władza komunistyczna chętnie sięgała do ludowości po to, by zalegitymizować nowy ustrój rzekomo oparty na władzy robotników i chłopów. Sztuka ludowa była także poręczna jako alternatywa dla starego, mieszczańskiego i ziemiańskiego porządku i przynależnej mu estetyki. W kolejnym roku okładkę zdobił wdzięczny rysunek Olgi Siemaszkowej przedstawiający trzech króli w wersji orientalnej, brodzących przez… śnieżne zaspy w środkowoeuropejskim lesie.

Boże Narodzenie w polskim filmie [galeria]

Styl wyświetlania galerii

wyświetl slajdy

Paradoksalnie najciekawsze okładki zaczęły pojawiać się wraz z wprowadzeniem doktryny socrealistycznej. To wtedy redaktor naczelny „Przekroju” Marian Eile zaczął zatrudniać zdolnych ilustratorów. W 1949 roku okładkę z kolędnikami narysował Henryk Tomaszewski, rok później wesołą scenkę z dziećmi, sankami, bałwanem i choinką stworzył Zbigniew Lengren, by w kolejnym roku okolicznościową okładkę poświęcić scence z kolędnikami wdrapującymi się na nartach do schroniska żmudną techniką „na jodełkę”. W 1953 roku jedynym motywem świątecznym jest skromna świerkowa gałązka zdobiąca winietę, natomiast rok później odnajdujemy zwiastun odwilżowego szaleństwa konsumpcji, czyli przedstawioną przez Ha-Gę (Annę Gosławską-Lipińską) scenkę świątecznych zakupów w delikatesach. W 1954 roku świąteczną gwiazdkę wyczekiwaną przez współczesną parę zastępuje statek UFO (rysunek Jana Kamyczka, czyli Janiny Ipohorskiej).

W kolejnych latach humorystyczne rysunki nie są już takie częste, a na okładkach pojawiają się także zdjęcia pozujących przy choince ładnych dziewczyn autorstwa „przekrojowego” fotografa, Wojciecha Plewińskiego. Motywy ludowe powracają w formie krakowskiej szopki, zaś Wit Stwosz wraca na okładkę dopiero w 1977 roku, ale z dość bezpiecznym motywem aniołów, które od tej pory będą często reprezentować sferę sacrum na świątecznych okładkach krakowskiego tygodnika. Święta Rodzina została „przemycona” na okładce z 1983 roku przy okazji rocznicy urodzin Rafaela Santi. Pod koniec lat 80. na świąteczne okładki „Przekroju” szczęśliwie powróciła ilustracja: kilka szalonych wariacji na temat gwiazdkowych motywów stworzył Daniel Mróz.

Świąteczne okładki pojawiały się także w fantazyjnym i nowoczesnym „Ty i Ja”, gdzie miały jeszcze mniej wspólnego z tradycyjną ikonografią bożonarodzeniową. W 1961 roku na okładce Romana Cieślewicza widzimy zbliżenie kobiecej twarzy, na tle której pojawia się nieproporcjonalnie malutka postać eleganckiego mężczyzny w cylindrze niosącego naszkicowaną kilkoma pociągnięciami pędzla choinkę. Natomiast okładka autorstwa Bohdana Żochowskiego z 1964 roku jest żartobliwą zabawą z tytułem periodyku, w której „i” staje się gwiazdką na choince.

Język Polish

pocztówki

boże narodzenie