Szorstki romantyzm niezależnej wytwórni płytowej [WYWIAD]

Janusz-mucha-Gusstaff-Records-SK230617_104.jpg, default, Janusz Mucha z Gusstaff Records. Warszawa, fot. Sławomir Kamiński / Agencja Wyborcza.pl

#muzyka

„Żona nigdy nie sugerowała mi, żebym poszedł do »normalnej« roboty” – mówi Janusz Mucha, założyciel i szef Gusstaff Records, która wkrótce świętować będzie 30-lecie istnienia.

Gusstaff Records to na polskiej scenie muzycznej instytucja. W dobie oczywistych brzmień i jednowymiarowych gwiazd to wydawnictwo i dystrybutor specjalizuje się w tym, co ciekawe, intrygujące, wymykające się łatwym klasyfikacjom. Katalog Gusstaff Records to wielka mozaika zawierająca zarówno piękne ambientowe pejzaże Jacaszka, eksperymentalną elektronikę Mapy, porywający post-punk Kurws, melancholijnie szorstką alternatywę Hugo Race’a, nieoczywistą poezję projektu Rimbaud czy matematyczne konstrukcje Kristen. I wiele innych nagrań ze świata folku, psychodelii, post-rocka, elektroniki, ambientu, noise’u, improwizacji i awangardy.

Za Gusstaff Records stoi Janusz Mucha, który pierwsze muzyczne kroki stawiał w zinie „Korek”, jednym z najważniejszych undergroundowych czasopism lat 90. ubiegłego wieku. Obok prowadzenia Gusstaff Records Mucha wydaje też muzykę w oficynie Don’t Sit On My Vinyl, jest organizatorem koncertów, współtwórcą Targów Małych Wydawców i… tłumaczem z języka niemieckiego.

Za dwa lata Gusstaff Records obchodzić będzie trzydzieste urodziny, a my z tej okazji odpytaliśmy Janusza z przeszłości, teraźniejszości i przyszłości tej zasłużonej wytwórni.

Łukasz Kamiński: Pamiętasz dzień, w którym postanowiłeś założyć własną wytwórnię?

Janusz Mucha: To nie był jeden dzień czy konkretny moment. Gusstaff Records powstało w wyniku różnych pomysłów i okoliczności. Wszystko zaczęło się od magazynu „Korek”. Gdy przygotowywaliśmy ostatni numer, pomyślałem, że fajnie by było dodać do niego kasetę z nagraniami zespołów, o których pisaliśmy. Pamiętaj, że w Polsce w latach 90. ubiegłego wieku dostęp do muzyki nie był tak powszechny jak dziś, a sprowadzanie płyt z zagranicy nie było czymś nagminnym. Wtedy podstawowym nośnikiem były kasety właśnie. I to nie zwykłym nośnikiem. To był przedmiot wymiany między przyjaciółmi, między ludźmi z całego świata. Uznałem, że skoro w „Korku” piszemy o zespołach, o których większość naszych czytelników nie ma zielonego pojęcia, warto by było uzupełnić czytanie wywiadów i tekstów o muzykę. Wszystko odbyło się oczywiście jak najbardziej legalnie – na kasetę trafiły te nagrania, do których publikacji otrzymaliśmy zgodę od wytwórni czy samych artystów.

Co było dalej?

Kiedy ukazywał się ostatni bądź przedostatni numer „Korka”, zacząłem na niedużą skalę ściągać dla znajomych płyty z zagranicy. Na początku były to wydawnictwa z punkowych wytwórni niemieckich, z którymi miałem kontakt dzięki magazynowi. Same oficyny, najpierw takie jak We Bite, a potem City Slang, w pewnym momencie zaczęły mnie pytać, czy znam w Polsce kogoś, kto mógłby pomóc w dystrybucji ich wydawnictw. Uznałem, że to ja mogę się tym zająć. Ta moja poboczna działalność zaczęła się rozrastać, ale bez żadnego planu, raczej samoczynnie.

No ale kiedyś musiałeś uznać, że może warto by to jakoś usystematyzować, nadać swojej pracy bardziej konkretny wymiar.

Owszem, to stało się, kiedy zacząłem organizować koncerty. Jednym z pierwszych poważniejszych, jakie zorganizowałem u siebie w Zielonej Górze, był występ niemieckiej grupy To Rococo Rot. To był 1997 rok, tuż po tym, jak wydali płytę Veiculo. Przyznam, że zorganizowanie tego koncertu nie było łatwe – nie można było sobie sprawdzić artystów wcześniej w internecie czy znaleźć o nich informacji. Zaproszenie nieznanej niemieckiej kapeli do Polski, i to kapeli, która ani nie grała techno, ani nie była Rammsteinem, to była jakaś aberracja! [śmiech] Na miesiąc przed występem To Rococo Rot wydaliśmy więc ich kasetę. Podpisaliśmy licencyjną umowę z ich macierzystym wydawnictwem, czyli wspomnianą już oficyną City Slang. To doświadczenie doprowadziło do tego, że zacząłem wydawać kasety polskich artystów. I tak się to wszystko zaczęło.

Co było pierwszym polskim wydawnictwem?

Kaseta projektu N-NOIZ pod tym samym tytułem.

Łatwo było swoimi wydawnictwami zainteresować publiczność i media?

Koniec lat 90. to były inne czasy. Ukazywały się takie magazyny, jak „Machina”, „Plastik”, „XL” czy „Brum”, które dość chętnie pisały o nowej muzyce i nieznanych zespołach. Jednym z dziennikarzy, który nam bardzo pomógł, był Rafał Księżyk. Ale nie wszyscy byli chętni – pamiętam, że pismo „Tylko Rock” wysłało mi wiadomość, że oni kaset nie recenzują ani tym bardziej nie zbierają. Przestałem im więc wysyłać wydawnictwa Gusstaff Records, ale wiem, że w kolejnych latach zdarzało im się zrecenzować coś z mojej oficyny.

Masz jeszcze kasety, które wydawałeś?

Tak, większość sobie zostawiłem, brakuje mi tylko dwóch, trzech.

Pytam, bo obserwujemy teraz mały renesans kaset magnetofonowych.

Można tak powiedzieć, chociaż funkcjonują raczej jako gadżet niż nośnik, który może konkurować z winylem czy CD. Kasety ukazują się w bardzo małych nakładach, a ci, którzy je kupują, najczęściej nie mają nawet magnetofonu. Kaseta ma dla nich wymiar sentymentalny i, nie zapominajmy o tym, fajnie wygląda na półce.

Kiedy Gusstaff Records już na dobre się rozwijało, miałeś na pewno jakieś nadzieje, marzenia, plany. Co z nich zostało po trzech dekadach?

Prowadzenie niezależnej wytwórni jest, owszem, bardzo romantyczne – aż do momentu, kiedy okazuje się, że masz puste konto i brakuje ci na czynsz.

Zdarzały ci się takie momenty?

Kryzysów było kilka. Był taki moment w okolicach 2005–2010 roku, że drastycznie spadła sprzedaż płyt i wiele wytwórni albo zaliczyło plajtę, albo bardzo ograniczyło swoją działalność.

Jak tobie udało się przetrwać?

Siłą rozpędu i uporem, bo nie wyobrażałem sobie, że mógłbym wrócić do pracy na etacie, że w ogóle mógłbym robić w życiu cokolwiek innego. Na szczęście moja żona zawsze mnie bardzo wspierała, nigdy nie zasugerowała, żebym poszedł do „normalnej” roboty. Zresztą ktoś u niej w pracy powiedział jej kiedyś, że mamy dobrze, bo przynajmniej jedna osoba w małżeństwie robi to, co kocha. To mi zawsze dodawało sił w gorszych chwilach.

Obok Gusstaff Records prowadzisz też wytwórnię Don’t Sit On My Vinyl, z nagraniami wycinanymi na winylu w czasie rzeczywistym. Ile w sumie wydałeś kaset i płyt do dziś?

Nie jestem w stanie policzyć. Nigdy nie prowadziłem łatwych do uporządkowania numerów katalogowych. Wydawnictwa ukazywały się z adnotacją roczną, gdzie obok daty widniał numer wydawnictwa. Co więcej, CD i winyl tej samej płyty miały inne numery. Orientacja w wydawnictwach Don’t Sit On My Vinyl jest jeszcze trudniejsza, bo każdej płycie przypisuję losowo wybrany numer. Odpowiadając na pytanie – wszystkich wydawnictw jest pewnie niecałe 500, ale tak jak mówiłem, nigdy nie zależało mi na liczeniu płyt, które wydaję.

A co było największym sukcesem komercyjnym Gusstaff Records?

Not the Wheel Tarwater.

Czyli niemieckiej grupy, w skład której wchodzą muzycy ze wspomnianego już To Rococo Rot. Co ciekawe, na płycie znaleźć można piękną kompozycję z polskim akcentem, czyli Warszawa on the Roof.

Zgadza się. To był 2001 rok – Tarwater był na fali wznoszącej, tuż po sukcesie płyty Silur, którą fani do dziś najbardziej cenią i najżywiej pamiętają. A do wydania Not the Wheel doszło tak, że po tym, jak zorganizowałem im dwie trasy po Polsce, bardzo się zaprzyjaźniliśmy i oni zaproponowali mi, żeby ich najnowsza płyta ukazała się pod szyldem Gusstaff Records. Trochę się obawiałem, czy uda mi się sprzedać ten album nie tylko w Polsce, ale też na świecie. Porozumiałem się z Kitty-Yo [niemiecka oficyna wydawnicza – przyp. red.], które pomogło mi w dystrybucji. Ostatecznie płyta rozeszła się w wielotysięcznym nakładzie. Choć nie bez przygód, bo jedna z dużych przesyłek, którą wyekspediowałem do Niemiec, została skradziona. Podejrzewam, że złodzieje zasadzali się raczej na coś innego niż muzyka eksperymentalna… [śmiech] Na szczęście dostałem pieniądze z ubezpieczenia, więc nie byłem stratny. Następna przesyłka dotarła już bez problemów.

A co było – może nie wtopą, bo to za mocne słowo – największym wydawniczym niepowodzeniem Gusstaff Records?

Płyty sprzedają się zwykle na tyle dobrze, że przynajmniej zwracają się koszty ich wydania. Było natomiast kilka wydań polskich zespołów, co do których miałem większe nadzieje.

Czy zdarzyło się, że nie wydałeś jakiejś płyty, a potem tego żałowałeś?

Jakiś czas temu poznałem ludzi z zespołu Ciśnienie, którego jestem fanem. Okazało się, że kilka lat wcześniej wysłali mi swój materiał z pytaniem, czy nie chciałbym ich wydać. Musiałem to niestety przegapić…

A z którego albumu w swoim katalogu jesteś najbardziej dumny?

Najbardziej dumny jestem z książki, którą przetłumaczyłem i opublikowałem niedawno pod szyldem Gusstaff Records: Hałas. Wspomnienia przesterowane Alexandra Hacke, muzyka Einstürzende Neubauten. Mimo że to dla mnie nowy nośnik, książkę traktuję jako pełnowymiarowe wydawnictwo mojej oficyny. Poświęciłem jej bardzo dużo czasu i nawet poczułem się trochę jak artysta. Wiem też, że Hałas spotkał się z bardzo dobrym odbiorem.

Czy zatem książki to nowa droga Gusstaff Records?

Teraz szykuję się do wydania Road Series, czyli pamiętników australijskiego muzyka Hugo Race’a w tłumaczeniu Andrzeja Widoty, który jest nie tylko muzykiem The Band of Endless Noise, lecz także anglistą. Książka, której premiera odbędzie się w październiku, dostępna będzie tylko u mnie w wydawnictwie, bo nie zamierzam współpracować z wielkimi dystrybutorami. Nigdy nie miałem ambicji, żeby moje publikacje trafiały pod strzechy. To nie disco polo, to nie musi być wszędzie.

A kto właściwie kupuje twoje wydawnictwa?

Zaskakująco dużo młodych ludzi. Sprzedając płyty w sklepie internetowym, nie wiem rzecz jasna, kto kupuje, ale już na Targach Małych Wydawców czy na festiwalach i koncertach mogę się zorientować. Ci młodzi klienci mają bardzo duże rozeznanie i często sięgają po klasykę – albumy Fausta, Nurse With Wound, Coil czy The Residents. Ale bardziej aktualni artyści też cieszą się powodzeniem. I to zainteresowanie bardzo mnie cieszy.

Wspomniałeś Targi Małych Wydawców. To bardzo szlachetna inicjatywa – kilka razy w roku w różnych miastach Polski organizujecie targi płytowe, w których biorą udział niezależni wydawcy spoza komercyjnego biegu. Co was łączy? Można mówić o jakiejś wspólnocie?

Każdy z nas jest inny, każdy działa inaczej, ma różne motywy i zasady funkcjonowania, ale mamy też wiele wspólnego – pasję, wiarę w to, co robimy, i pewną odporność na przeciwności losu. W ramach ciekawostki powiem ci, że w Niemczech są kierunki na wyższych uczelniach, które uczą prowadzenia i zarządzania niezależnymi wytwórniami. Z jednej strony to dobre, z drugiej jednak wiele nowych wytwórni powstaje według linijki, recepty wyniesionej ze studiów. To mnie trochę przeraża, bo choć często są organizacyjnie i finansowo bardzo profesjonalne, brakuje im elementu zaskoczenia, niepewności, ryzyka. A to czynniki, które wiele uczą i sprawiają, że wytwórnia nabiera własnego charakteru i osobowości.

Co jest dziś w Polsce największym wyzwaniem dla niezależnej wytwórni?

Nie tyle w Polsce, co w ogóle w Europie. Niedawno weszły w życie nowe regulacje dotyczące opakowań, w wyniku czego wysyłanie paczek i płyt do osób fizycznych w innych krajach niż własny stało się albo nielegalne, albo niesłychanie drogie. Żeby działać zgodnie z prawem, musiałbym z każdym państwem Unii Europejskiej podpisać specjalną umowę, wpisać się do rejestru i tak dalej. Oczywiście są wyspecjalizowane firmy, które to ogarną, ale trzeba im zapłacić prawie 300 euro od jednego kraju. Łącznie byłby to wydatek rzędu kilku tysięcy euro, a małych wytwórni po prostu na to nie stać. Uważam, że to absurd, który kłóci się z zasadą wolnego rynku. Liczę na to, że jesienią odbędzie się na ten temat dyskusja i Unia odejdzie od tego pomysłu. Wyzwaniem jest też to, jak docierać do odbiorców nie tylko za pomocą mediów społecznościowych. One są bardzo przydatne promocyjnie, to jasne. Z drugiej strony obserwujemy w internecie taki zalew informacyjny, że bardzo trudno jest się tam przebić.

Tymczasem media tradycyjne, te mainstreamowe, nie są zainteresowane niszową alternatywą. To się nie klika, nie generuje prenumerat.

Nie istnieje też – poza kilkoma specjalistycznymi tytułami – prasa muzyczna. Kiedyś współpraca z radiostacjami była łatwiejsza, teraz zostało zaledwie kilka audycji autorskich otwartych na inne dźwięki. Telewizja jest poza zasięgiem, choć pamiętam takie czasy, kiedy TVP Kultura transmitowała koncert Matta Elliota z Centralnego Domu Qultury w Warszawie. Dziś jest nie do pomyślenia, żeby na żywo nadawany miałby być występ niszowego artysty w małym niezależnym klubie.

Przy świadomości tego, jak wielkim wyzwaniem okazuje się prowadzenie niezależnej wytwórni, jest coś optymistycznego w tym, że coraz więcej ludzi zmęczonych mainstreamem i kulturą nastawioną na zysk sięga po muzykę alternatywną i niszową. Zdarzały się w historii przypadki, że wielkie koncerny kupowały małe wydawnictwa. Czy gdyby jakaś duża oficyna zgłosiła się do ciebie z propozycją kupna, sprzedałbyś Gusstaff Records?

Nie sądzę. Gusstaff Records jest zbyt stylistycznie niejednorodne, zbyt gatunkowo szerokie. Nie wiem, czy ktoś z dużej firmy połapałby się w kierunkach, którymi podążam. Co więcej, ja nie jestem właścicielem praw do płyt, które wydaję, tymi pozostają sami artyści. Nie trzymam kurczowo muzyków kontraktami i umowami. Każdy może odejść, kiedy mu się podoba, może też wrócić – o nic się nie obrażam. Krótko mówiąc, nie sądzę, żebym dla wielkich wytwórni był szczególnie łakomym kąskiem. Ale prawda jest też taka, że nie chciałbym sprzedawać Gusstaff Records, bo zbyt wiele dla mnie znaczy. Pamiętam, że Patrick Wagner, współtwórca Kitty-Yo, a także muzyk grupy Surrogat, powiedział mi kiedyś, że pod koniec lat 90. zgłosiła się do niego jakaś duża wytwórnia z propozycją kupna.

I co odpowiedział?

Że ich nie stać. I gdyby ktoś się do mnie zgłosił, odpowiedziałbym tak samo: Nie stać was! [śmiech]

Język Polish

muzyka eksperymentalna