Strefy napięć. Polscy artyści na Santarcangelo Festival 2026

santarcangelo-fot-kuba-celej-iam.jpg, default, Wojciech Grudziński, „Cute&Awkward”, Santarcangelo Festival 2026, fot. Kuba Celej / IAM, Strefy napięć. Polscy artyści na Santarcangelo Festival 2026, W świecie przeciążonym kryzysami mocniej niż szokujący gest wybrzmiewają subtelność i intymność. Tegoroczny Festiwal w Santarcangelo pokazał, że właśn

#taniec

W świecie przeciążonym kryzysami mocniej niż szokujący gest wybrzmiewają subtelność i intymność. Tegoroczny Festiwal w Santarcangelo pokazał, że właśnie w nich artyści szukają języka, by opowiadać o współczesności.

Obezwładniający dźwięk cykad zagłuszył rozmowy. To pierwsze wrażenie, jakie miałam, idąc z walizką z dworca do centrum Santarcangelo di Romania. Położone w północno-wschodniej części Włoch, w prowincji Rimini, ma wszystkie uroki włoskiego miasteczka. Mały rynek w centrum, stare domy, knajpki i sklepy zamykane na czas sjesty. W powietrzu unosi się zapach piniowych sosen. A do tego niedaleko morze i miejsce, w którym urodził się Federico Fellini.

Zaczynał się drugi weekend Santarcangelo Festival, najstarszego festiwalu sztuk performatywnych we Włoszech powstałego na fali zmian zapoczątkowanych w roku 1968, w ramach których nie tylko zostały przewartościowane reguły życia społecznego, ale też sztuka otworzyła się na eksperyment. Sama impreza po raz pierwszy odbyła się trzy lata później. Niewielkie Santarcangelo zamieniło się w scenę dla teatru, tańca, i eksperymentalnych działań artystycznych.

Przez kolejne dekady festiwal miał różne oblicza, aż pięć lat temu polski kurator Tomasz Kireńczuk, postanowił wrócić do pierwotnej idei i znów postawić na to, co dziś w sztuce nowe, odważne, przekraczające granice.

Spektakle festiwalowe wychodzą dzisiaj poza tradycyjne sale – odbywają się na placach, w namiocie czy sali gimnastycznej. W tym roku jeden rozpoczął się 30-minutowym spacerem po lesie w mocno górzystym terenie.

Tegoroczna, 56. edycja odbywała się pod hasłem „Deep pressures” („głębokie napięcia”). Zaproszeni artyści, głównie ci znajdujący się na początku drogi zawodowej, podejmowali temat napięć ekonomicznych, politycznych, społecznych i ekologicznych, które kształtują współczesny świat. Można było przyjrzeć się im z perspektywy feministycznej, queerowej czy dekolonialnej. W ciągu dziesięciu dni w miasteczku odbyło się ponad sto wydarzeń przygotowanych przez 35 zespołów z różnych krajów. Oglądała je lokalna publiczność, ale też, co jest dużym sukcesem Kireńczuka, programerzy i dyrektorzy wielu światowych festiwali tańca, teatru i performensu, którzy właśnie do Santarcangelo przyjechali szukać nowych idei i zjawisk.

Przestrzeń spotkania. Ewa Dziarnowska

Jednym z najbardziej wyczekiwanych projektów był spektakl Ewy Dziarnowskiej. To na Like It Is bilety wyprzedały się jako pierwsze. Skąd ten sukces? Rok temu Ewa Dziarnowska podbiła festiwalową publiczność pracą This resting, patience – po premierze dostała około 30 zaproszeń na gościnne pokazy.

Tamten spektakl współtworzyła Leah Marojević – tancerka z niesamowitą charyzmą, urodą i posągową wręcz figurą. Już od pierwszych chwil, w których usłyszeliśmy What The World Needs Now, mogliśmy poczuć kojący spokój (który wzmacniały skojarzenia ze świątecznym filmem).

Ubrana w niebieską, przezroczystą tkaninę Leah Marojević jak w zapętleniu powtarzała choreografię, która mogła być popisem, dialogiem z drugą tancerką – Dziarnowską i widzami, ale też wyznaniem.

Wydaje się, że Ewę Dziarnowską nie interesuje budowanie narracji, postaci, ale próba uchwycenia tego, co dzieje się między ludźmi – relacje, bliskość, zaufanie. Jak mówiła w wywiadzie dla Culture.pl, w świecie pełnym napięć szuka miejsc, w których można zwolnić, odetchnąć i „poczuć ulgę”. Jej prace takie właśnie są. Nie uciekają od rzeczywistości, ale proponują sposób bycia razem, oparty na uważności, trosce i wzajemnym słuchaniu. Do tej konwencji zaprasza już sama forma: spektakl trwa trzy godziny, krzesła dla publiczności są rozrzucone dookoła przestrzeni, a widz może wejść i wyjść w dowolnym momencie. Prace Dziarnowskiej bardziej się przeżywa, niż ogląda. Zamiast efektownych choreografii proponuje doświadczenie współobecności – subtelne, intymne i pozostające w widzu na długo po zakończeniu przedstawienia.

Ta metoda jest też widoczna w nowym przedstawieniu Like It Is pokazanym w Santarcangelo jako work in progress. To nietypowa decyzja, by rok po tak dużym sukcesie nie przedstawić rezultatu, a tylko etap swoich badań artystycznych. Zwłaszcza że work in progress często okazuje się eufemizmem dla spektaklu, któremu do premiery brakuje jedynie kilku scen. Widz otrzymuje dzieło niemal ukończone, ale pozbawione rytmu i precyzji – wystarczająco zamknięte, by nie odsłaniało procesu, i jednocześnie zbyt niedokończone, by działało jako całość.

Pokaz Ewy Dziarnowskiej był zupełnie inny. Oglądając Like It Is, miałam wrażenie, że jestem na próbie – długiej, spokojnej, gdzie wstępnie zebrano materiał ruchowy i teraz jest czas na analizę i zastanowienie, jak go ułożyć. Temu wrażeniu sprzyjało miejsce pokazu – sala gimnastyczna, gdzie główna część sceny znajdowała się pod koszem do koszykówki.

Ale zanim materiał, to wykonawcy. Ewa Dziarnowska znowu świetnie dobrała współpracowników: Sunayana Shetty wzbudzała wśród widzów dosłownie westchnienia zachwytu – piękna hinduska uroda połączona z mocnym, wyrazistym ruchem dawała wrażenie ożywionego obrazu bogini. Z kolei mająca irańskie korzenie Kiana Rezvani zwracała uwagę poczuciem humoru i zawadiacką naturą. Delikatna Dziarnowska nie grała pierwszych skrzypiec, a raczej budowała pole do, jak określono w opisie spektaklu, kairos, szczególnego, intensywnego momentu, w którym wszystko na chwilę układa się w całość.

Prezentowany materiał podzielony był na trzy części, jak klocki posegregowane na trzy kupki. Już przebrane, ale jeszcze nie układające wyraźnej struktury.

W pierwszej części – choreografie do piosenek miłosnych. Playlista wspaniała! Muszę przyznać, że przykrywałam festiwalowym wachlarzem telefon i ukradkiem włączałam Shazam, by potem wrócić do niektórych mocno nieoczywistych utworów: Illusionen Alexandry, Come Wander with me Bonnie Beecher, Doctor Doctor Labiego Siffre czy już bardziej popowe Hang up Madonny. Tancerki widzieliśmy w solowych choreografiach, w których poruszały się niemal jak na wybiegu, w duecie, tercecie. Wchodziły pomiędzy widzów, czasami niejako uwodząc ich, co współgrało ze słowami piosenek. Muzyka była tu równorzędnym bohaterem, co ruch.

Druga część miała inny charakter – już częściej w duetach, bardziej skupiona na samym ruchu. Muzyka – raczej bez słów, repetytywny ruch.

Z kolei trzecia chyba najbardziej podkreślała studyjny charakter wieczoru, a to przez schemat: wysłuchanie utworu i dopiero przy drugim odtworzeniu zatańczenie do niego.

Dawało to dużą przyjemność z patrzenia na wykonawczynie, ich podejście, technikę ruchu, ale też poczucie humoru – nie wiem, czy była choć jedna osoba, która nie uśmiechnęła się na widok składanego silikonowego wiaderka w roli kapelusza u Kiany Rezvani.

Format, który zaproponowała Ewa Dziarnowska, można interpretować jako grę z tematem festiwalu oraz z oczekiwaniami i presją produktywności w kulturze. Sama jako widz niestety do tej presji się przyczyniam, bo wolę chodzić na dzieła, które są skończone. Propozycja oglądania „ruchowych klocków” wywraca stolik i daje kompletnie coś innego – okazję do wglądu w pierwszy etap twórczego procesu. I to jest ciekawe. Czekam na premierę w 2027 roku.

Archiwum pamięci. Wojciech Grudziński

O tym nie wypada mówić. Na takich festiwalach jak w Santarcangelo szukamy strategii, narracji, znaczeń, przekroczeń. Analizujemy, porównujemy, chcemy nazwać nurty i konwencje. Jednak czasami to wszystko schodzi na drugi plan, bo od pierwszych chwil zwraca uwagę coś, co się przemilcza w obawie przed oskarżeniem o banalność: przyjemność patrzenia na piękny ruch. I w CUTE & AWKWARD jest ona duża.

Wojciech Grudziński ma teraz dobry czas. Przygotowuje premierę za premierą, otrzymał Paszport Polityki 2024 za „spektakle, w których wykonawcza wirtuozeria łączy się z przemyślaną próbą oddania osobistego doświadczenia, a sprawy rangi najwyższej – z poczuciem humoru i dystansem”, jest zapraszany i pokazywany. Jego taniec jest mocny, oparty często na intensywnym ruchu jak chociażby BOW, gdzie wychodzi od gestu ukłonu, a zostawia widza pod wrażeniem, jak silne i wytrzymałe może być ciało.

W recenzjach i opisach jego prac powtarza się stwierdzenie, że Grudziński traktuje ciało jako archiwum, sięga po postaci i doświadczenia, które przez lata pozostawały na marginesie oficjalnych opowieści, stawia pytania o pamięć, tożsamość oraz miejsce queerowych postaci w historii kultury.

Do CUTE & AWKWARD zaprosił Lucasa Lagomarsino i to właśnie jego widzimy na początku na scenie. Wydaje się, że będziemy oglądać jego solo, jednak dość szybko zauważamy na szczycie schodów, którymi jest przedzielona widownia, drugiego tancerza – samego Grudzińskiego. Rozpoczyna się między nimi duet pełen przyciągania, tak silnego, jakiego doświadcza somnambulik „wyciągany” z łóżka. W końcu postaci Lucasa Lagomarsino udaje się ściągnąć tancerza na scenę, a kiedy się spotykają, ich duet nie opiera się na synchroniczności ani partnerowaniu – choreografia buduje raczej napięcie pomiędzy umięśnionymi, atletycznymi ciałami tancerzy niż układy ruchowe. Każdy gest wydaje się odpowiedzią na impuls wysłany przez drugiego. W gęstniejącym scenicznym dymie performerzy raz znikają, raz ponownie wyłaniają się z szarości, jakby sama przestrzeń próbowała zatrzeć granicę między obecnością i innym wymiarem – może pamięcią?

W pewnym momencie na ścianie pojawia się napis: „Bracka 20A”. To adres Fantomu, legendarnego warszawskiego baru, jednego z pierwszych miejsc spotkań gejowskiej społeczności po 1989 roku. Grudziński nie rekonstruuje jednak tego świata, tylko uruchamia sieć skojarzeń. Widza jego spektakli może prowadzić do wcześniejszej pracy, czyli THREESOME – spektaklu, w którym choreograf przywoływał losy trzech polskich tancerzy: Stanisława Szymańskiego, Wojciecha Wiesiołłowskiego i Gerarda Wilka zgłębiając ich queerowe biografie i proponując choreograficzny dialog z duchami przeszłości.

Ruch, jaki proponuje w przedstawieniu, nawiązuje do poloneza. Narodowy taniec, który zna każdy Polak, zostaje jednak pozbawiony „studniówkowego” charakteru. W wykonaniu dwóch mężczyzn korowodowy krok dookoła sceny zmienia się w intymny dialog, w którym prowadzenie nieustannie przechodzi z jednego ciała na drugie. Grudziński nie burzy narodowego symbolu, ale pokazuje, że także on może stać się przestrzenią queerowej relacji, a nawet czułości.

Spektakl nieustannie balansuje pomiędzy siłą i delikatnością, pożądaniem i zawahaniem, obecnością i znikaniem. Ciała nigdy nie dominują nad sobą. Pozostają w stanie wzajemnego nasłuchiwania.

Dużą rolę odgrywa warstwa dźwiękowa autorstwa Wojtka Blecharza. Muzyka nie prowadzi choreografii, a buduje atmosferę – jak sceniczny dym gęstą, lekko melancholijną, momentami niemal hipnotyczną. Z mocnym kontrastem w postaci hitu Lucciola Maanamu – przez kolejne dni festiwalu był nucony nie tylko przez polskich widzów.

Równie precyzyjna jest praca światła Jacqueline Sobiszewski (przygotowała także ciepłe, melancholijne światło do pokazu Ewy Dziarnowskiej). Światło nie tyle wydobywa performerów z ciemności, ile pozwala im stopniowo z niej powracać, jak wspomnienia, które nagle odzyskują ostrość. A chwilami – przecina je stroboskopem.

O czym mówi Santarcangelo 2026?

Spektakle polskich twórców pokazane zostały w ramach Focus Poland, programu wspieranego przez Instytut Adama Mickiewicza. Włoska publiczność mogła obejrzeć również BOW Wojciecha Grudzińskiego, CLAP & SLAP Igora Shugaleeva stworzony wspólnie z litewską choreografką Agnietė Lisičkinaitė czy wziąć udział w wieczorach taneczno-performatywnych kolektywu KEM.

Tomasz Kireńczuk wielokrotnie podkreślał, że Santarcangelo nie jest festiwalem prezentującym jedynie spektakle, lecz przestrzenią dialogu społecznego – i było to widać na festiwalu. Tematyka nawiązująca do kwestii kolonialnych poruszyła dużą część widowni (Undersang w choreografii Haralda Behariego), pojawiło się też wielu młodych twórców, którzy podejmowali tematykę queerową: szukania tożsamości, dostosowania jej do siebie, łączenia z tradycją, z której wychodzą. Wydaje się, że dla osób queer to właśnie taniec, performans może być najpełniejszą formą wyrazu, bo narzędziem jest tu jest ciało, które społeczeństwo, a może bardziej polityka, traktuje jako pole walki: jedna strona oczekuje czarno-białych odpowiedzi, a druga – uwzględnienia wszystkich kolorów tęczy.

Edycja z 2026 roku ma więc szczególne znaczenie, zamyka pięcioletni okres programowania Tomasza Kireńczuka i podsumowuje kierunek, który nadał festiwalowi. To finał autorskiej wizji rozwijanej od 2022 roku, jak i zaproszenie do refleksji nad rolą sztuki w czasach narastających napięć.

PS. Spektakl Ewy Dziarnowskiej This resting, patience będzie pokazywany 6 i 7 października w TR Warszawa, warto!

Język Polish