Piotr Kłoczowski: „Czapski jest wciąż do odkrycia” [WYWIAD]

PiotrKloczowski, default, Piotr Kłoczowski, fot. Piotr Kamionka / East News

Piotr Kłoczowski, wicedyrektor Muzeum Literatury i kurator Archiwum „Kultury”, pod koniec życia Józefa Czapskiego przeprowadził z nim wywiad rzekę, opublikowany jako Świat w moich oczach. Opowiada u nas o wewnętrznym rozdarciu malarza-pisarza, o jego młodości, a także roli odgrywanej później w paryskiej „Kulturze”.

Jan Czempiński: Rozmawiał pan z Józefem Czapskim na początku 1989 roku w Maisons-Laffitte. W jakim stanie zastał pan „Kulturę”?

Piotr Kłoczowski: To było miejsce, do którego starałem się jeździć już wcześniej, pierwszy raz byłem w połowie lat 70. W 1989 roku wszyscy są tam w świetnej formie, choć mają swoje lata.

Nie są też wszyscy, bo nie ma już siostry Józefa, Marii Czapskiej, oraz Zygmunta Hertza.

Tak, oni zmarli w ostatnim czasie. W styczniu 1989 roku – wiemy to dzisiaj – rozpoczyna się ostatnia dekada „Kultury”. Warto zauważyć, że 83-letni Giedroyć i 93-letni Czapski doczekali końca podziału jałtańskiego Europy i niepodległej Polski. Mieli szczęście, bo przecież np. Adam Czartoryski, lider Hotelu Lambert, doczekał tylko wojny krymskiej i końca złudzeń, że Zachód poprze polską sprawę.

Czy na początku 1989 roku, jeszcze przed Okrągłym Stołem, wierzyli, że to naprawdę będzie koniec?

Jerzy Giedroyć był przekonany, że wydarzenia z sierpnia 1980 roku były decydujące dla Europy, mówił o tym Barbarze Toruńczyk w świetnych rozmowach rok później. Stan wojenny uważał za epizod na drodze wyzwolonej energii – i faktycznie doprowadziła ona do wyborów 4 czerwca. Czapski z kolei doczekał w tym wszystkim momentu ujawnienia przez Jelcyna rozkazu o rozstrzelaniu polskich oficerów w Katyniu. W październiku 1992 roku Rudolf Pichoja, główny archiwista Rosji, przekazał ten dokument Lechowi Wałęsie. Jerzy Łukaszewski, ówczesny ambasador RP w Paryżu, przywiózł kopię do Maisons-Laffitte. Pamiętano, że Czapski był wyjątkowym świadkiem Katynia – na rozkaz generała Andersa szukał zaginionych oficerów, a potem relacjonował sprawę przed amerykańskim Kongresem. Ambasador przyjechał do starszego pana i doręczył mu rozkaz Stalina. Taki rodzaj „satysfakcji” rzadko się zdarza.

Czy to znaczy, że śledził wydarzenia na bieżąco? Można pomyśleć, że 93-latek, który tyle przeszedł, mógł być zobojętniały.

Wiedział o wszystkim, co się działo w latach 80. Mówiąc skrótem: jeśli Adam Michnik znowu był w więzieniu, wiedział o tym. Dla Michnika mieli zresztą z Giedroyciem wielkie uznanie. O świetnej orientacji Czapskiego wiemy dzisiaj z jego korespondencji i dziennika.

W 1989 roku znaliśmy się, byliśmy w dobrych stosunkach, więc na propozycję rozmów zareagował otwartością. Byłem przygotowany i dzięki temu pytania uruchamiały w nim punktową pamięć – nagle ożywiał się i bardzo szczegółowo coś opowiadał.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

„Świat w moich oczach”, 2024, fot. Wydawnictwo Próby

Obrazek

Swiat-w-moich-oczach-fot-wydawnictwo-proby-s.jpg

W Świecie w moich oczach idziecie przez jego życie chronologicznie. Czapski zaczyna od tego, że jego rodzina żyła jak Francuzi w Algierze: w pałacu w Przyłukach pod Mińskiem pośród białoruskiego ludu.

Przywołuje pan porównanie, które uwieczniła Maria Czapska w Europie w rodzinie:

„Pięć wieków byliśmy na Inflantach warstwą rządzącą – mówił w 1960 roku 90-letni wówczas wuj nasz, Aleksander Meyendorff – ale nie nawiązawszy porozumienia z ludnością musiano się nas pozbyć, jako obcego elementu. Takie są prawa historii i skutki kolonizacji. W 1950 uprzedzałem Francuzów, że ich sprawa w Algierze będzie, jak nasza, przegrana. Teraz, cokolwiek by nie zrobili, już jest za późno”.

Dzieciństwo Czapskiego w Przyłukach to dzieciństwo w rodzinie, która jest częścią carskiego establishmentu. Stryj był burmistrzem Mińska, dziadek – wicegubernatorem Petersburga. Ród ojca Jerzego Hutten-Czapskiego to wpływowa bałtycka rodzina uczestnicząca w administracji imperium Romanowów. Matka z kolei pochodziła z Thunów – tyrolskiej rodziny osiadłej w Austrii w służbie Habsburgów. Józef urodził się w ich pałacu w Pradze, jego wuj był wtedy wicepremierem przy Franciszku Józefie. Matka zaś była osobą głęboko wierzącą i stąd ten wspaniały skrót Czapskiego, że w Przyłukach stworzyła im „domowy Eskurial” – w sensie dyscypliny i wiary w stylu Habsburgów, podpory barokowej kontrreformacji.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Przyłuki, rodowa siedziba Czapskich, fot. Wikipedia

Obrazek

Przyluki-s.jpg

Religijna wrażliwość nie opuści go w Petersburgu, gdzie studiował i zastała go wojna. Był pod wielkim wrażeniem lektury Tołstoja, stał się zdeklarowanym pacyfistą. Zdezerterował z carskiej armii.

Pacyfizm Tołstoja szalenie działał na młodych ludzi w Europie. Świetnym przykładem jest Ludwig Wittgenstein, niemal równolatek Józefa, dopiero co ochotnik w wojsku austro-węgierskim, który pod wpływem Tołstoja odżegnuje się od wiedeńskiej burżuazji i zaczyna uczyć w wiejskiej szkole. Natomiast Czapski ostatecznie zdał sobie sprawę z pułapki takiego stosunku do historii. W 1920 roku weźmie udział w wyprawie na Kijów – ostatnim realnym przedsięwzięciu Piłsudskiego w ramach sojuszu polsko-ukraińskiego. Będzie dotknięty tą klęską na zawsze. Natomiast w pociągu pancernym, w którym służył, spotkał młodych ludzi, którzy czytali Brzozowskiego.

Z waszej rozmowy wynika, że była to kolejna ważna lektura – w sensie polskiej tożsamości Czapskiego, która nie miała łatwo na dalekiej Białorusi, w rodzinie zakorzenionej w obcych imperiach – ale też w kontekście ogólnofilozoficznym. W Świecie w moich oczach pana rozmówca stwierdza: ,,I dopiero jak szlag trafił mnie Brzozowski i to nie tylko przez swoją polskość, ale przez jakąś odpowiedzialność. Ja wtedy po raz pierwszy zrozumiałem, że nie jestem sam, że to co jest u mnie samotne, to należy do świata i że nikt na moim miejscu nie może zrobić tego, co ja muszę zrobić. Całe poczucie odpowiedzialności za świat każdy w sobie nosi. Brzozowski nie był wielkim pisarzem, ale miał wielką odwagę”.

Tak, to było decydujące i przyszło do niego nie w oleodruku, ale w myśli krytycznej. W krytyce Polski zdziecinniałej zobaczył siebie, swoją rodzinę. Brzozowski był u początków całej jego formacji, bez niego może nie byłoby tego poczucia misji i zaangażowania, które zaowocowały w Maisons-Laffitte. Nie ma przypadku w tym, że Brzozowski był także wielkim przeżyciem młodego Giedroycia.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Józef Czapski na zdjęciu z okazji ślubu siostry, Karoliny Czapskiej, 1919, fot. „Dom w Mordach”, Ośrodek KARTA.

Obrazek

il-7a_Wokol_Palacu_i_Dworu_wyszparowane.jpg

Wyobrażam sobie, że arystokrata czytający Brzozowskiego, żarliwie atakującego szlachetczyznę, która jego zdaniem nie rozumiała życia, była tego życia obciążeniem, może doznać rozdwojenia. Po I wojnie światowej Czapscy stracili Przyłuki, ale nie stracili możliwości.

Prawdą jest, że starsze siostry wyszły za mąż: Karolina za Przewłockiego w Mordach, Leopoldyna za Łubieńskiego w Kazimierzy Wielkiej, i życie potoczyło się dalej. Ale Józef i Maria? Zostali z niczym. Zaczyna się, jak to świetnie ujął Philippe Ariès, historia dwojga intelektualistów polskich.

Został prestiż i znajomości, czyli wciąż bardzo dużo.

Koniec końców, był hrabią. W pierwszej połowie lat 30. jedzie do prawdziwego Eskurialu – wielkiego pałacu Habsburgów pod Madrytem, i czuje się jak u siebie w domu. Staje w oknie sypialni Filipa II, patrzy na nieskończoną równinę. Można sobie wyobrazić uczucie pustki i dziwnej wielkości, jakie mu towarzyszyły. Czapski miał dostęp do tej habsburskiej vanitas świata. A to dawało mu aurę, która imponowała np. Witoldowi Gombrowiczowi. Czapski nie przepadał za nim, ale Gombrowiczowi zależało na kontakcie, pozostała po nich ciekawa korespondencja.

W jaki sposób Czapski korzystał ze swojego kapitału społecznego w dwudziestoleciu międzywojennym?

Pozostał choćby w stałym kontakcie z rosyjskim arystokratą Dmitrijem Fiłosofowem, współpracownikiem Siergieja Diagilewa. Po zdobyciu władzy przez bolszewików Fiłosofow wyemigrował do Warszawy i był doradcą Piłsudskiego. Reprezentował tzw. trzecią Rosję – ani carską, ani bolszewicką. Dla Czapskiego to będzie formacyjna znajomość. Za pośrednictwem Fiłosofowa poznał Jerzego Giedroycia i Jerzego Stempowskiego, ta trójka będzie potem konsekwentnie utrzymywać kontakt z tą „inną” Rosją. Dzisiaj brzmi to osobliwie, bo na Wschodzie rządzi spadkobierca pierwszej i drugiej Rosji, ale świat się nie kończy na Putinie i jeszcze wszystko przed nami, prawda?

Oby. W każdym razie Giedroyć w latach 30. redagował już „Bunt Młodych”, potem „Politykę”, tymczasem Czapski interesował się raczej malarstwem niż polityką, jeździł na Zachód.

Jest taki wspaniały esej Mój Londyn, w którym opisał, jak w 1926 roku stanął przed obrazem Jeana-Baptiste’a-Camille’a Corota Pan Pivot na koniu w National Gallery i zrozumiał, że malarstwo to jego droga. Lata 20. spędził w Paryżu, w kręgu przyjaciół malarzy z ASP w Krakowie, tzw. kapistów. Przeprowadził prekursorskie rozmowy o obrazach w Luwrze z dawnym nauczycielem – malarzem Józefem Pankiewiczem (Józef Pankiewicz. Życie i dzieło. Wypowiedzi o sztuce, 1936). Obracał się także wśród młodych Rosjan, którzy wyemigrowali z Petersburga. Z Siergiejem Nabokovem, bratem pisarza, byli przez chwilę nawet parą.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Józef Czapski malując w plenerze w okresie międzywojennym, fot. „Dom w Mordach”, Ośrodek KARTA.

Obrazek

il-16_FOK_159_11_018.jpg

Czy Czapski miał miłość swojego życia?

Tragiczne uczucie połączyło go z Janem Tarnowskim, takim królem życia, z którym nie dało się wytrzymać. Zerwał z nim kontakt. Prawdziwa i w jakiś sposób spełniona miłość wydarzyła się później, w drugiej połowie lat 30. Był nią Ludwik Hering, początkujący malarz protestancko-proletariackiego pochodzenia. Zamieszkali razem w Józefowie pod Otwockiem, wynajęli pracownię, pisali, malowali i żyli razem. To był najszczęśliwszy okres w życiu Czapskiego. Skończył się wraz z wybuchem wojny, ale listy będą do siebie pisać do końca życia. Udało mi się po latach wydać je dzięki pomocy siostrzenicy Heringa.

Czapski mógł jeszcze pójść drogą Iwaszkiewicza – którego zaloty skądinąd odrzucił – to znaczy zawrzeć małżeństwo z kobietą i założyć rodzinę.

Rzeczywiście, połączył go rodzaj miłosnego związku z Kanadyjką Catherine Harrison (później: Djurklou). Byli bliscy małżeństwa, jednak Czapski uznał, że to byłoby z jego strony nieuczciwe. Catherine wyszła za szwedzkiego przemysłowca, a z Józefem widywała się regularnie, raz do roku, do późnej starości. W latach 70., kiedy relacje między Czapskim a Giedroyciem były już napięte, będzie namawiała Czapskich do przeprowadzki.

Dochodzimy do Maisons-Laffitte.

Kiedy kończy się wojna, Czapski ma 50 lat. Pierwsza połowa życia za nim. Nie wie, że ma przed sobą drugą, prawie tak samo długą. Wskutek wojny musi zacząć wszystko od nowa. W 1943 roku znowu spotyka się z Giedroyciem, w Armii Andersa.

Wydaliśmy w ostatnim czasie dwa z trzech tomów ich niezwykłej korespondencji. Czytamy, że w wojskowych namiotach w Iraku porozumieli się błyskawicznie. Wiedzieli (było to już po konferencji w Teheranie), że Europa będzie podzielona i trzeba stworzyć miejsce na przyszłość wolnej Polski, przestrzeń dla myśli politycznej i twórczości. Ich spotkanie było jakby działem wód dla historii powojennej Polski w podzielonej Europie.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

„Jerzy Giedroyć – Józef Czapski – listy”, fot. Więzi

Obrazek

archiwum-kultury-giedroyc-czapski-listy-okladki.jpg

W Świecie w moich oczach Czapski narzekał na to, że Giedroyć cały czas gdzieś go wysyłał. Miał rozmawiać, namawiać, przekonywać. Bo miał kontakty, umiał załatwić, a Giedroyć chciał sterować, bo ,,ktoś przecież musi myśleć”. Trudno wyczuć, czy Czapski odnajdywał się w tym tandemie, czy trzymało go tylko poczucie obowiązku, jeszcze z Brzozowskiego wzięte.

Dla Czapskiego to jest męczarnia. Ale jego siatki kontaktów nie można było nie wykorzystać, to był człowiek o wyjątkowym dostępie do decydujących osób. Przy tym dzielił z Giedroyciem rozumienie podstawowych spraw, „Kultura” to był ich ideowy projekt. Choćby dlatego anglosascy historycy, Timothy Snyder i Tony Judt, w Rozważaniach o XX wieku uznają Maisons-Laffitte za wyjątkowe miejsce na mapie Europy czasów zimnej wojny. Taki think tank „liberalnej konspiracji” przeciwko sowieckiemu totalitaryzmowi i na rzecz sprawy polskiej. Założyciele „Kultury” doczekali 1989 roku, od czego zaczęliśmy naszą rozmowę, ale po drodze tandem się rozpadł. Giedroyć był zwierzęciem politycznym, Czapski wybrał malarstwo i pisarstwo. Miał inne powołanie i twardo na nie postawił.

Styl wyświetlania galerii

Wyświetl slajder (domyślny)

Jeśli wierzyć wspomnieniom, jak uparty był Giedroyć, inaczej się nie dało.

Wie pan, to są tajemnicze rzeczy. Ludzie tak ideowo bliscy, którzy stworzyli całą powojenną sytuację, teraz się rozchodzili. Ale jak już Czapski się zdecydował, to nie pozwolił, żeby Giedroyć znowu wciągnął go w jakieś rzeczy. Następuje rozejście, coraz mniej się widują. Są różne spory, piszą do siebie listy.

Mieszkając w jednym domu?

Tak, w jednym domu. Ale od lat 70. Czapski przesiaduje raczej na „górce”. Tam ma pracownię, pokój, na pięterku jest pokój jego siostry. Wejście po drugiej stronie, od tyłu domu. Wszyscy, którzy odwiedzają Maisons-Laffitte, idą najpierw do Giedroycia, a potem, osobno, do Czapskiego.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Józef Czapski, 1990, fot. reprodukcja / PAP

Obrazek

jozef-czapski-1990-fot-reprodukcja-pap_19900101_00G-s.jpg

Mimo to śmierć Czapskiego była dla Giedroycia głębokim przeżyciem. Redagował „Kulturę” jeszcze przez 7 lat, do ostatniego numeru, ale odejście Józefa stało się początkiem końca. Giedroyć zareagował na nie w stylu z innej epoki – zamówił maskę pośmiertną i odlew dłoni, niczym Chopinowi...

A jakby pan ocenił świat malarski, w którym Czapski zaszył się na koniec życia?

W moich oczach, ale nie tylko moich, pełne spełnienie jako malarz Czapski osiągnął właśnie w ostatnich 20 latach. Jego późne pejzaże i martwe natury są rewelacyjne. Był też wspaniałym obserwatorem zwyczajnego życia i ludzi, te wszystkie jego bary, dworce, perony, widownia w teatrze... A jeszcze Dziennik! Genialne rysunki połączone z codziennymi zapisami. Arcydzieło w 270 tomach! Jako malarz i rysownik Czapski jest wciąż do odkrycia. Może takim momentem będzie wielka retrospektywa jego malarstwa, która planowana jest na 2027 rok w Muzeum Sztuki Nowoczesnej w Paryżu.

Piotr Kłoczowski – wicedyrektor Muzeum Literatury, kurator Instytutu Dokumentacji i Studiów nad Literaturą Polską, kurator Archiwum Kultury – serii wydawniczej korespondencji Jerzego Giedroycia, redaktor Biblioteki Mnemosyne w gdańskim wydawnictwie słowo / obraz terytoria, wykładał historię nowoczesności w Akademii Teatralnej w Warszawie.

Język Polish