O wiedzy tajemnej

michal_sedziwoj_east_news.jpg, default, Alchemik Michał Sędziwój, obraz z kolekcji Juliana Tuwima, XIX w., fot. Muzeum Literatury/East News

#literatura

Co może być bardziej wspólnym i bezspornym dobrem niż wiedza? Ci z nas którzy wyróżniają się niezwykłym poznawczym talentem, wiedzą najlepiej, że to ich indywidualne wyróżnienie jest niczym w porównaniu z wielkością ludzkiego umysłu, z tym, co w dziedzinie wiedzy dopiero nastąpi. A jednak zawsze wykorzystywano poznanie świata jako narzędzie mocy i władzy, i czyni się to nadal. Co więcej, osiąganiu tej przewagi nie potrzebna jest wiedza prawdziwa i sprawdzona, wystarczy jej domniemanie.

W "Czarodziejskiej górze" Tomasza Manna pojawia się postać Mynheera Pepperkorna, który symbolicznie godzi filozoficzne spory Settembriniego i Naphty i to nie biorąc nawet udziału w dyskusji. Ta wyniosła postać, o niejasnym pochodzeniu i pozycji społecznej potrafi zdobyć niepodzielną uwagę swych słuchaczy. Pogardliwym gestem przechodzi nad dialektycznymi sporami dwóch intelektualistów, z których jeden głosił ideę postępu i racjonalizmu, drugi zaś przeciwstawiał mu gorzki realizm w odniesieniu do ludzkiej natury. I owi kuracjusze Berghofu przezierają na oczy, widzą, że tamte spory są nieistotne, adwersarzom brak siły i głębi, mogą co najwyżej zestawiać argumenty niczym klocki. Bo oto pojawia się ktoś, kto wielkim krokiem przekracza takie dziecinne spory i idzie dalej. Dokąd? Nieważne! Istotne jest to, że czyni to z mocą. Swoją enigmatyczną mową, niejasnymi wezwaniami i obietnicami duchowych rewelacji Pepperkorn budzi ekscytację pensjonariuszy Berghofu:

Moi panowie – mówił Holender podnosząc kapitańską dłoń z ostrymi paznokciami, jakby zaklinając i coś nakazując – Dobrze, moi panowie, doskonale, wspaniale! – Asceza – wyrozumiałość – rozkosz zmysłowa – Chciałbym to – Za wszelką cenę! Niezmiernie ważne! Niezmiernie sporne! Ale proszę mi pozwolić – Obawiam się, że popełniamy okropną – Cofamy się, moi państwo, cofamy się w sposób zupełnie nieodpowiedzialny przed najświętszymi – Odetchnął głęboko. – Czujecie to powietrze, moi państwo?

Oczarowanie słuchaczy Pepperkorna oparte jest na silnym poczuciu, że zaraz spełni się jakaś obietnica, odsłoni się głębia zaspokajająca najistotniejsze pragnienia. Gwarancją tej głębi jest osoba mówiącego – jego moc, tajemnicze kompetencje, dostęp do spraw innym niedostępnych.

Wiedza jako wtajemniczenie

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Hermes Trismegistus, mozaika z katedry w Sienie, fot. Wikimedia Commons

Obrazek

hermes_mercurius_trismegistus_siena_cathedral.jpg

To osobliwe połączenie prawdy i mocy kładzie się potrójnym cieniem na ludzkie myślenie. Pierwszym z tych cieni jest powiązanie praktyk językowych z praktykami władzy. Ta ostatnia zawsze wywiera nacisk na język, na to, co da się powiedzieć; promuje jedne słowa i ukrywa inne. Drugim jest utożsamienie wiedzy z tym, kto ją posiada; łatwo odwracamy naturalną zależność i stwierdzamy, że to nie autorytet pochodzi z wiedzy, lecz odwrotnie, wiedza z autorytetu. I wreszcie cień trzeci: najdziwniejsze, niepojęte przekonanie, że prawdziwą wiedzę trzeba utaić, że ci którzy ją posiadają nie powinni spieszyć się z jej ujawnieniem, a nawet przeciwnie, powinni skrywać ją z całych sił. I rzeczywiście ukrywa się wiedzę, czasem z powodów trywialnych, gdyż daje ona czysto materialną przewagę: militarną, gospodarczą, informacyjną, czasem zaś dlatego, że uważa się wiedzę za rzecz niebezpieczną, która niczym guzik atomowy, musi pozostawać we właściwych rękach. Oba te motywy stapiają się w długiej, datującej się od czasów babilońskich i egipskich tradycji ezoteryzmu i hermetyzmu.

Gdyby motywy utajania wiedzy dało się sprowadzić do pragmatyki, jak w przypadku ograniczania dostępu do zyskownej technologii, sprawa nie byłaby ciekawa. Ale ukrywano też wiedzę humanistyczną i religijną. Tu również spuszczano zasłony, stosowano enigmatyczny i wieloznaczny język, szyfrowano treści w symbolach. W ten sposób osiągano efekt podwójny: utrwalano przekonanie, że wiedza tajemna istnieje i jednocześnie odcinano do niej dostęp.

Początki owego nurtu, zwanego czasem hermetyzmem, wiążą się ze starożytnymi religiami. W przypadku naszej kultury najważniejsze były wpływy religii egipskiej (kult Thota) oraz przedhomeryckiej religii Greków (kult Hermesa), stąd Hermes Trismegistos. Tradycje, które nie zostawiły jasnych przekazów pisemnych obrosły legendami – jak owa cywilizacja arkadyjska, do której nawiązywali starożytni pisarze. Dwie idee dały początek hermetycznemu nurtowi w naszej kulturze: pierwsza mówiła o istnieniu połączenia pomiędzy światami: bogów i ludzi (rola Hermesa), żywych i umarłych (mit o Orfeuszu). Hermes łączy ludzi i światy, lecz korzystanie z jego kompetencji wymagało wtajemniczenia - oddania się w ręce sił potężniejszych niż człowiek. W zamian za to wtajemniczeni zyskują moc potrzebną do tego, by uczestniczyć w działaniu bogów, a nie być tylko przedmiotem ich łaski i niełaski.

Wtajemniczenie jest trudne w sensie i rytualnym, i psychicznym. Stawia też wymagania moralne, ponieważ warunkiem koniecznym jest tu pewien poziom cnoty i sztuki. Do istoty wtajemniczenia należy ekskluzywność – nie miałoby sensu, gdyby wszyscy i za darmo mogli go dostąpić. Biletem wstępu Orfeusza do świata podziemi, gdzie wyzwać mógł do pojedynku samą śmierć, była jego sztuka muzyczna. O tym jak wielką siłę ma wciąż ten obraz, świadczy głośny w swoim czasie (1995) film "Wszystkie poranki świata", w którym bohater chce sprowadzić na powrót nieżyjącą żonę siłą swej muzyki. Bohaterem tej na poły historycznej, na poły fantastycznej historii, jest podziwiany w XVII wieku wiolista Jean de Sainte-Colombe nauczyciel bardziej jeszcze znanego Marina Maraisa. Co jednak zostaje z tej historii? Tylko siła uczucia i muzyka – nowożytny Orfeusz w wieku nauki, w stuleciu Kartezjusza, Pascala, Newtona, Leibniza wydaje się tylko metafizyczną ekstrawagancją.

Gnoza

Format wyświetlania obrazka

mały obrazek (568px desktop)

Księża manicheizmu, rękopis z Khocho, Tarim Basin, fot. Wikimedia Commons

Obrazek

manicheans-wiki.jpg

Już dużo wcześniej w naszej kulturze, w czasach hellenistycznych, wyschły rytualne korzenie wiedzy rozumianej jako wtajemniczenie. Hermes nie był już nośnikiem ludzkiego rozumu starającego się przeniknąć i przechytrzyć logikę świata. Nie pomagał człowiekowi w osiągnięciu statusu podmiotu w świecie, czynnego uczestnika gry, która ten świat ustanawia. Co najwyżej symbolizował to pragnienie. Zamiast Hermesa pojawiła się pewna głębsza postawa intelektualna: idea poznania, które w odróżnieniu od zwykłej wiedzy czerpanej z doświadczenia, nazywano gnozą. Gnoza, podobnie jak dawne wtajemniczenia, opierać się miała na rozdzielaniu tego, co w świecie zmieszane: życiodajnego pierwiastka i sił uśmiercających, rozpraszających ludzkie istnienie w martwej całości bytu.

Życie jest z istoty indywidualne – byt jako całość nie może być żywy, ponieważ nigdzie nie zamieszkuje i do niczego nie dąży. Istota żywa, a w szczególności istota rozumna, która rozmyśla o krótkości swego życia i pragnie jego przedłużenia, musi ustawicznie wyosabniać się z ogólnej martwoty bytu. Za narzędzie tego wyswobodzenia nie wystarczała już człowiekowi czasów hellenistycznych wiara w kapryśnych bogów. Miał on dostęp do innych tradycji religijnych i właśnie w ówczesnej atmosferze synkretyzmu, którego składnikami były wierzenia babilońskie, egipskie, żydowskie i greckie, umacniała się tradycja gnozy.

Gnoza miała różne źródła. Przed narodzinami Chrystusa rozwijała się bujnie w środowisku żydowskim. Pozostawiła ślad również w samym chrześcijaństwie, które nie od początku odcięło się od niej – wręcz przeciwnie, wydawało się przez jakiś czas ku niej ciążyć. Żywo komentowano na przykład gnostyckie pismo zwane dziś Apokryfem Jana. Łatwo sobie wyobrazić, jak trudna – praktycznie nie do zniesienia – była dla ówczesnej umysłowości radykalna transcendencja jedynego Boga. Nieskończenie oddalony od świata, niepodobny do żadnego stworzenia, niemogący być przedmiotem pragnień, roszczeń, protestów – obcy życiu. Nie dziwi więc, że fantazja teologiczna przychodziła w sukurs zapełniając przestwór pomiędzy Bogiem i człowiekiem najróżniejszymi emanacjami boskości różniącymi się duchowymi statusami. Jeśli jednak takie emanacje da się pomyśleć, to otrzymują domieszkę całkiem zwyczajnej, materialnej wyobraźni. Cała drabina bytów duchowych pomiędzy człowiekiem i Bogiem przejawia więc, wzorem myślącego je umysłu, ciążenie ku materii, skłonność do upadku, który zdaniem gnostyków, miał już miejsce, kiedyś naprawdę nastąpił. Gnostyk zaś to ktoś, kto poświęca się oswobadzaniu owego upadłego ducha z materii. Czyni to mocą szczególnej wiedzy. Świat stworzony jest wprawdzie upadły, lecz są w nim pierwiastki dobra, czy mówiąc metaforycznie, pierwotne światło stworzenia, które da się jeszcze wychwycić. Ci, którzy potrafią to uczynić, mają udział w tym świetle, są w tradycyjnym sensie wtajemniczeni, choć już nie przez rytuał, lecz czysto duchowo. Najważniejszym założeniem było jednak to, że gnozy się nie posiada, jest ona zbawczą siłą. Gnoza to uczestniczenie w dziele stworzenia, nie zaś tylko jego poznanie.

W czasach konsolidowania się chrześcijaństwa, czyli wyodrębniania się kanonicznych pism i praktyk, doszło do silnego starcia gnostycznej i antygnostycznej interpretacji przesłania Jezusa. Wielką estymą cieszyły się w II wieku nauki gnostyków Bazylidesa i Walentyna, niezmiernie wpływowy był w III wieku Mani i wywodząca się od niego szkoła manichejczyków. Ówczesny chrześcijanin nie mógł być pewien aż do końca IV wieku jaką postać przybierze ostatecznie oficjalna nauka Kościoła. Gwałtowne wystąpienie św. Augustyna przeciwko manichejczykom przeważyło szalę. Dlaczego jednak uważano kwestię dopuszczenia lub niedopuszczenia elementów gnozy w chrześcijaństwie za tak ważną? Otóż niemożliwe było pogodzenie doktryny o miłości i zbawiającej łasce Boga z ideą ukrytego światła stworzenia, które wydobyć ma gnoza. Albo jedno, albo drugie. O atrakcyjności gnostycyzmu decydowało to, że głosił związek pomiędzy doskonałością duchową jednostki i jej statusem metafizycznym (eschatologicznym). Tego jednak nie sposób było pogodzić z ideą powszechnego i darowanego zbawienia.

W pouczającej książce "Gnoza" Gilles Quispel wiąże wpływy gnozy z hellenistycznym kryzysem kultury:

Szczęśliwy, kto zna swoją duszę … Człowiek stanął zdumiony i oczarowany przed głębią, którą dostrzegł w sobie. Zgubił swoje miejsce we wszechświecie: kosmos stawał się coraz bardziej odbóstwiony… polis, imperium nie stanowiły już organicznego związku … Pozostawała tylko ucieczka w erotykę i ucieczka w samego siebie … kultura umierała ...

Jednak fakt, że upodobanie do prawd ukrytych ujawniło się w kryzysie nie znaczy, że nie poruszyło w człowieczeństwie ważnej nuty. O tym, że poruszyło świadczy długie trwanie gnostyckiej myśli, sięgającej dalej jeszcze niż powstanie nowożytnej nauki – dalej niż wiek rozumu.

Hermetyczna wiedza o przyrodzie

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Fragment okładki "Lvsvs serivs: quo Hermes sive Mercurius rex mundanorum omnium sub homine existentium", fot. Sepia Times / Getty Images

Obrazek

hermes-photo-sepia-times-gettyimages-1277876040-s.jpg

Gnostycy przegrali spór teologiczny ze św. Augustynem, a także spór filozoficzny z Plotynem, który zarzucił im, że nie uznają dobroci Kosmosu, lecz mocą dziwacznego fantazmatu umieszczają w centrum Kosmosu zło. Ale pomimo to gnostycyzm nigdy nie zszedł ze sceny. Posiadał kilka ogromnych atutów: po pierwsze, jak wspomniałem, odwoływał się do wysiłku i doskonałości tego, kto stawia sobie owe wzniosłe duchowe cele, po drugie, powoływał się na prastarą tradycję budzących respekt mistrzów, po trzecie, dawał adeptom poczucie wybrania czy wyjątkowego powołania. Dlatego jeszcze w XVII wieku istniał w Europie przeniknięty ideałami gnostycznymi Zakon Różokrzyżowców.

Najbardziej zdumiewającym przejawem hermetycznego myślenia była alchemia. Jej dzieje przeplatają się z dziejami gnostycyzmu. Roman Bugaj, znawca tematu, autor książki "Hermentyzm", a także tłumacz i komentator pism najsławniejszego z europejskich alchemików początku XVII wieku Michała Sędziwoja, podkreśla dwie strony alchemii: przedmiotową, czyli autentyczne zainteresowanie badaniem materii, dające podwaliny pod przyszłą chemię i podmiotową, która przypomina gnostycki motyw udoskonalenia i oczyszczenia człowieka dzięki wiedzy o naturze rzeczy.

Alchemicy wierzyli w to, że materię da się rozłożyć na składniki pierwotne i uniwersalne, czyli takie, z których da się złożyć dowolne rodzaje materii. Nic dziwnego, że przekonanie to budziło nadzieję na otrzymanie złota z metali nieszlachetnych przez dekompozycje, oczyszczenie i ponowną syntezę tych ostatnich. Jednak istotne było coś innego. W całym chemicznym procesie najważniejsze jest zstępowanie samego alchemika w głąb tajemnic materii. Czysta pierwotna materia, dzieło alchemicznego kunsztu jest zarazem dowodem doskonałości czy integralności jego samego. Ten wątek podkreślał szczególnie Gustaw Jung w dwóch książkach łączących idee psychoanalizy i alchemii: "Psychologia i alchemia" oraz "Mysterium coniunctionis".

Alchemia miała swoje oblicze hellenistyczne, potem rozkwitała w krajach arabskich i w diasporze żydowskiej. Najciekawsze jest to, że szczyt jej rozwoju zbiega się z europejskim renesansem i rozciąga aż po wiek XVII, zatem już po przewrocie dokonanym przez Kopernika w astronomii, Galileusza w fizyce, Kartezjusza w matematyce i filozofii. Można na alchemię patrzeć jak na prehistorię chemii, lecz była też szczególną subkulturą, której groteskowe cele techniczne (produkcja złota, a w istocie sztuka jego fałszowania) łączyły się z pełną powagi kontemplacją symboli i dawnych pism, które uważano za źródła mądrości.

Zagłębianie się w zapomniane tradycje, odzyskiwanie zagubionych treści było charakterystyczne dla Renesansu jako takiego. Ekscytowano się światami wyłaniającymi się z przeszłości, co opisuje Stephen Greenblatt w książce "Zwrot. Jak zaczął się renesans", w której rekonstruuje drogę XV wiecznego humanisty Poggia Braccioliniego do odnalezienia poematu "De rerum natura" Lukrecjusza. Chciano więcej. Z pasją uprawiano hermeneutykę źródeł, zastanawiając się nad tym, co jeszcze zataiła historia. Ujawnił się w całej okazałości umysł przedkładający wiedzę zaginioną i ukrytą nad nowe wynalazki. I dziś ma się on dobrze: adepci filozofii pogrążają się na przykład pod wpływem Martina Heideggera w studiach nad fragmentami tekstów presokratyków, albo próbują wydedukować ze śladów i wtórnych przekazów nieznaną (hermetyczną) doktrynę Platona. Zawsze znajdą się powody, by szukać wiedzy utajonej, która odeszła do grobu z dawnymi mistrzami.

Wiedza tajemna i dobro wspólne

Pewna nostalgia za zaginiona wiedzą wynika z oporu, jaki stawiamy niedoskonałość przekazu i niszczącej sile historii. Ale jednocześnie procesem odzyskiwania zagubionych mądrości zachodzi proces przeciwny: całkiem współczesne zatajanie wiedzy. Dawni gnostycy ukrywali swoje praktyki, szyfrowali swe myśli, ponieważ były narzędziami osobistego zbawienia – z samej definicji nie nadawały się do współdzielenia. Dziś zataja się wiedzę dla sławy i pieniędzy, co jako żywo przypomina zazdrosne zabiegi alchemików i oszustów utrzymywanych przez Rudolfa II w Praskim Zamku. Być może istnieje wiedza, której ujawniać nie należy, lecz łatwo zauważyć, że obecne praktyki łamią w tym względzie normy sprawiedliwości: to co powinno być prywatne i jako takie chronione, może być w każdej chwili ujawnione w mediach społecznościowych, to zaś, co powinno stanowić publiczne dobro, jak technologie szczepionek przeciwko Covid19, stanowią pilnie strzeżoną własność prywatną. Nic dziwnego, że opinia publiczna pogrążona jest w ustawicznych podejrzeniach, że istotna wiedza o świecie została przez kogoś zatajona i zawłaszczona. Wielu spala się w próżnym rozszyfrowywaniu tego spisku. Nie umiem powiedzieć, czy był już w historii epizod aż tak głębokiego upadku społecznego zaufania. Byłoby ulgą wiedzieć, że kiedyś miał miejsce, ponieważ wiedzielibyśmy przynajmniej, że da się go przeżyć.

Język Polish

polska filozofia współczesna