O porażce

stary-wiatrak-lipniki-forum-0430107789-s.jpg, default, Stary wiatrak, fot. Andrzej Sidor / Forum

Co jakiś czas nowojorska Metropolitan Opera organizuje konkurs na kilka stanowisk dla śpiewaków-rezydentów. Dokumentalny film "The Audition" pokazuje ostatnie dni eliminacji, kiedy to wybranych wstępnie dwudziestu kandydatów zaprasza się do Nowego Jorku. Tam ćwiczą do występu, który zadecyduje o wszystkim. W roku 2007, o którym opowiada film, w początkowej fazie eliminacji uczestniczyło tysiąc ośmiuset śpiewaków. Przyjęto sześcioro. Kamera pozwala przeżywać napięcie finałowej dwudziestki przed zbliżającym się rozstrzygnięciem, desperackie piękno ich ostatnich występów, wzloty nadziei i zwątpienia. Oglądam, napinając wszystkie mięśnie, najchętniej zaśpiewałbym za nich – choć nie potrafię – wszystkie ryzykowne nuty. Przez kilka kwadransów żyję ich życiem. Na koniec jednak pojawia się pytanie: Co myśleć o tysiącu siedmiuset dziewięćdziesięciu czterech śpiewaczkach i śpiewakach, którzy przez eliminacje nie przeszli? Czy ponieśli porażkę? Ale jaki sens ma mówienie o porażce w sytuacji, kiedy przegrana jest prawie pewna? I co sądzić o cywilizacji, która godzi się na sukcesy niewielu, pozostawiając resztę w stanie porażki. Z drugiej strony, sytuacja owych konkurentów nie przypominała przecież przegranej na loterii. Kupić los to niewielki wysiłek, a brak wygranej nie wpływa na poczucie własnej wartości; nie zmusza do dręczących pytań: Czy powinienem był w ogóle startować? Czy jestem dość dobry? Czy oszukuję sam siebie? Czy moja przegrana jest kwestią mniejszych umiejętności, które mogę poprawić, czy braku talentu?

Przegrane i porażki

Thumbnail — Marian Kratochwil, "Don Kichot i Sanczo Pansa", 1936, sucha igła, 49,5 x 36,5 cm, własność prywatna, fot. Waldemar Kielichowski

A może niedoszłe gwiazdy MET pocieszyłoby proste pojęciowe rozróżnienie pomiędzy "przegraną" i "porażką"? Ten, kto startuje w zawodach godzi się z góry na możliwość przegranej. Zna jej smak, tak samo jak smak wygranej. Wie, że jedno nie istnieje bez drugiego. Porażka jest czymś zupełnie innym. Jest zawodem, jaki sprawiamy sami sobie, głębokim rozczarowaniem, zawaleniem się jakiejś misternej konstrukcji stanowiącej część własnego życia. A ta destrukcyjna siła płynie z pragnień i oczekiwań. Doznaję porażki, ponieważ pragnąłem, spodziewałem się, byłem niemal pewny wygranej. Nie rozumiem, co się stało. Muszę wiele przemyśleć, a nie wiem nawet od czego zacząć. Czy moje pragnienia były od początku złudne? Czy pozwoliłem swemu otoczeniu wmówić sobie owe wysokie oczekiwania? A może w ogóle robię w życiu nie to, co powinienem?

Byłoby krzepiące myśleć o swoich porażkach tak, jak myślimy o owych trzystu odważnych pod Termopilami albo o poturbowanym w kolejnej batalii Don Kichocie: Tak, przegrali, lecz nie doznali porażki. Sprawa jednak nie jest tak prosta. Opera Claudia Monteverdiego "Koronacja Poppei" zaczyna się od sprzeczki Fortuny, Cnoty i Miłości. Każda z nich rości sobie prawo do kierowania ludzkim życiem. Co prawda przechwałki Fortuny i Cnoty wyśmiane są ostatecznie przez Miłość, lecz ich retoryczno-muzyczny pojedynek rzuca światło na naturę niepowodzeń i porażek. Kto bowiem uwierzy w moc Fortuny, temu łatwiej uznać, że sprawy te zależą od potężniejszych sił, leżących poza jego zasięgiem. Być może popadnie w intelektualną melancholię, lecz nie w rozdzierające cierpienie. Inaczej odczuwać będzie ten, kto zaufawszy Cnocie, odniesie każde niepowodzenie do siebie osobiście i w sobie będzie szukał usterki i winy. Będzie rozpamiętywał swoje czyny w poszukiwaniu fundamentalnego błędu. A kiedy znajdzie, odkryje dodatkowe źródło przygnębienia w tym, że nie dostrzegł go wcześniej. I tak dalej, aż do najczarniejszej rozpaczy. Ale Monteverdi i jego zgorzkniały librecista Giovanni Bussenelli pokazują, że obie te postawy są w istocie zatopione w jakiejś potężniejszej materii życia reprezentowanej wprawdzie przez Miłość, ale w istocie obejmującej również pożądanie, zawłaszczenie, władzę. W operze to władza Nerona decyduje o odmianach fortuny i wyśmiewa się z cnoty. Szyderstwo władcy unicestwia spór, a przemoc unieważnia każdą samointerpretację. Nieważne, co pomyśli sobie ofiara, jak wyjaśni swoje niepowodzenie – nie pada bowiem ofiarą losu czy błędu – jej porażka jest wyrządzoną przez kogoś krzywdą.

Dobrze byłoby, jak zalecali stoicy, wznieść się umysłowo ponad swoje niepowodzenia i dzięki temu widzieć je tylko jako przegrane, kaprysy Fortuny, nigdy jako porażki. Ale nie da się uśmierzyć niepokoju; nabieramy w końcu podejrzenia, że stoicyzm to tylko odwracanie wzroku. Pociąga nas znowu punkt widzenia Cnoty i zaczynamy zamęczać się rozpamiętywaniem, żalem, poczuciem winy. Widać to dobrze u tamtych młodych śpiewaków. Większość, mówiąc do kamery, stara się pomniejszyć przyszłą porażkę: "Będzie jak będzie, tu wszyscy są wspaniali, przegrana nie będzie dyshonorem". Ale przecież ich napięcie, lęk, lata ciężkiej pracy, mówią coś innego. Gdyby nie zależało im w najwyższym stopniu na tym sukcesie, jak mieliby usprawiedliwić oddanie się ciężkiej profesji, od której nierozłączne jest stanie w świetle rampy, bycie widzianym, ocenianym? Tylko jeden z uczestników przyznaje, że za staż w MET oddałby wszystko na świecie. Można pochwalić go za pasję, bezkompromisowość, całkowite oddanie sprawie. Można go zganić za nieelastyczność i obsesyjne życie jedną ideą. Cokolwiek powiemy, ci pozostali – niepewni, asekurujący się, zalęknieni, też zasługują na wysłuchanie; człowiek ma prawo walczyć o wielkie wygrane i zarazem osłaniać się przed bólem porażki.

Przyznanie

Niektórzy, pomimo całego dyskomfortu, podejmują głęboką analizę własnych niepowodzeń. Muszą się jednak przygotować na dodatkowe cierpienie. Jeśli bowiem uczynią to publicznie, prawie na pewno zmierzą się z zarzutem hipokryzji i nieszczerości. Obserwatorzy będą bezwzględni, surowi i dumni z tego, że nie dali się zwieść. Będą się domagać, by ktoś, kto już opowiedział o swoim niepowodzeniu, przyznał się jeszcze do porażki. Ekspiacji i wyjaśnień słuchamy podejrzliwie, ponieważ przypisujemy innym nadmierne pragnienia, ambicje, roszczenia, a to właśnie w ich świetle niepowodzenia staje się porażkami. Ale w tych sprawach mylimy się bardzo często. Rozmowa o porażkach to jedna z najtrudniejszych i najbardziej drażliwych sfer ludzkiej komunikacji.

Zmarły niedawno polski filozof Marcin Król podjął się odważnie opisania błędów i niepowodzeń własnych i swojego środowiska w okresie polskiej transformacji. Jego książka "Byliśmy głupi" już samym tytułem sugeruje, że mowa będzie nie o zwykłych pomyłkach, lecz o porażce wiedzy i wyobraźni niezdolnych sprostać ówczesnym zagrożeniom. Autor pokazuje, jak najbystrzejsze umysły – w tym jego własny – znalazły się wówczas w okowach apodyktycznych założeń, fałszywych przekonań na temat polskiego społeczeństwa, ślepoty wynikającej z braku zainteresowania. Autor opisał dwa horyzonty, które sprawiają, że niepowodzenia stają się porażkami. Pierwszy związany jest z roszczeniem do wiedzy. Nawet najlepsza – potwierdzona uniwersyteckimi karierami – ma ślepą plamkę, która nieuznana i zlekceważona, gwałtownie się rozszerza – nie widzi i nie chce widzieć własnych ograniczeń. Drugi horyzont jest moralny i wiąże się z poczuciem szczególnego uprawnienia do rozdawania kart w społecznej grze. Wielu aktorów polskich przemian uważało się wówczas za niezastąpionych, a posiadane kompetencje intelektualne pozwalały im każde niepowodzenie zamienić w sukces krytycznego umysłu. Tak, jak za horyzontem wiedzy czai się ignorancja, tak za horyzontem wiecznej racji kryje się brak uprawnienia, czyli po prostu niesprawiedliwość. Analizowanie własnych porażek jest trudne, nawet kiedy ma się odwagę i wolę, by to robić. Czymś karkołomnie trudnym jest bowiem rekonstrukcja obu powyższych horyzontów, dostrzeżenie ziarna niewiedzy we własnej wiedzy i ziarna niesprawiedliwości we własnym pragnieniu sprawiedliwości.

Przebiegły pesymista

Paradoksalną strategią chronienia się przed poczuciem porażki jest samoindukowany pesymizm. Ze wszystkich przewidywań przyszłości pesymista wybiera najgorsze i na tej podstawie działa. Optymista gotów jest podjąć ryzyko, ponieważ obstawia lepszy świat – niestety często doznaje rozczarowania. Pesymista na nic nie liczy, ale bywa czasem przyjemnie zaskoczony. Zatem z uwagi na stan końcowy – jeśli zapomnieć o gorzkim smaku takiej postawy – lepiej być pesymistą. Jest on przemyślnym dramaturgiem. Lubi pozytywne zaskoczenie, kiedy już wszyscy, z nim włącznie, przyzwyczaili się do czarnego scenariusza. Z uporem twierdzi, że na egzaminie poszło mu fatalnie, by następnego dnia cieszyć się dobrą oceną. Nie tylko osłania się w ten sposób przed poczuciem porażki, ale powiększa rozmiar ewentualnego sukcesu. Strategiczny pesymizm i inne pokrewne postawy, jak narzekanie, są na tyle rozpowszechnione, że badają je psychologowie społeczni. Interesujące studia z tego zakresu zawiera na przykład wydana w 2005 roku praca zbiorowa pod redakcją Marka Drogosza "Jak Polacy przegrywają, jak Polacy wygrywają".

Pewną odmianą strategicznego, defensywnego pesymizmu jest dostrzeganie wszędzie znamion upadku: uznanie, że wszyscy żyjemy w stanie pogłębiającej się porażki: cywilizacyjnej, kulturowej, moralnej. Paradoksalnie ta apokaliptyczna wyobraźnia nie jest wcale przykra dla tych, którzy ją w sobie pielęgnują; przeciwnie, czerpią satysfakcję z swojej krytycznej świadomości, napawają się swym "głosem wołającego na pustyni". Przeciw ich postawie poczytny amerykański filozof Steven Pinker napisał grubą książkę "Zmierzch przemocy. Lepsza strona naszej natury". Stara się w niej dowieść, że strategie pesymistyczne i czarnowidztwo zakładają bardzo wąskie spojrzenie na rzeczywistość. Kiedy spojrzymy szerzej zobaczymy, że żyjemy w cywilizacji znacznie lepszej niż wszystkie wcześniejsze. Pinker bierze pod uwagę kilkanaście cech świadczących o jakości życia: np. szacunek do życia, okrucieństwo, skłonność do pomocy bliźnim, sprawiedliwość i wrażliwość prawa, tolerancja itd., i przekonuje, że pod tymi względami dawne czasy były znacznie gorsze.

Porażka i egzystencja

Przypisanie sobie sukcesu czy porażki oraz owocna refleksja nad nimi wymagają szerokiego spojrzenia na rzeczywistość. Pinker, który pisze o ludzkości, odwołuje się do horyzontu historiozoficznego. Natomiast jednostki muszą wybrać swój horyzont – taki, w którym ich czyny będą sukcesami lub porażkami. Warunkiem minimum byłoby tu odniesienie się do pewnego projektu własnego życia: planów, pragnień, wiedzy o własnych predyspozycjach.

Ale perspektywę własnego życia można rozszerzyć aż osiągnie maksymalną rozległość, obejmując relację z Bogiem, świętość, grzech, zbawienie. Czy Jakub walczący z Aniołem poniósł porażkę czy odniósł zwycięstwo? Zobaczmy (Biblia Tysiąclecia):

Gdy zaś wrócił i został sam jeden, ktoś zmagał się z nim aż do wschodu jutrzenki, a widząc, że nie może go pokonać, dotknął jego stawu biodrowego i wywichnął Jakubowi ten staw podczas zmagania się z nim. A wreszcie rzekł: «Puść mnie, bo już wschodzi zorza!» Jakub odpowiedział: «Nie puszczę cię, dopóki mi nie pobłogosławisz!» Wtedy [tamten] go zapytał: «Jakie masz imię?» On zaś rzekł: «Jakub». Powiedział: «Odtąd nie będziesz się zwał Jakub, lecz Izrael, bo walczyłeś z Bogiem i z ludźmi, i zwyciężyłeś»

Zatem zwyciężył, ale przecież było to zwycięstwo nad kimś, kogo zwyciężyć się nie da – przewagą, która była zarazem ukorzeniem się i prośbą o błogosławieństwo.

Wygrać z Bogiem, z którym nie można wygrać to tylko pozorny paradoks. Wygrana Jakuba była znakiem wiary i nieustępliwości w dążeniu do tego, co najwyższe, jednak to nie zwycięstwo przyniosło owoce, lecz odstąpienie od walki, kiedy już męstwo zostało okazane. Okazuje się, że człowiek jest w stanie odwołać się do tak potężnego i zarazem sprawiedliwego pragnienia, że nawet Bóg musi mu przyznać rację. W najszerszej, transcendentnej perspektywie porażka i zwycięstwo łączą się, splatają, jak Jakub z owym nieznajomym w ciemnościach.

Inny rozległy horyzont pojawia się u filozofów-egzystencjalistów. Porażka jest dla nich towarzyszką życia, pomagającą przejść od zanurzenia w faktycznym świecie do samoświadomej, wolnej egzystencji. Lew Szestow zauważa w tekście o Henriku Ibsenie, że kiedy ten pisał swe najdonioślejsze dzieła (np. "Upiory") spotykał się z krytyką, kiedy zaś pisał dzieła "lżejsze" zdobywał poklask publiczności; tryumfy Ibsena jako pisarza były więc naprawdę jego klęskami i odwrotnie. Dodałbym, że coś bardzo podobnego przydarzyło się w innej dziedzinie Arnoldowi Schönbergowi. Przełomowa w historii muzyki "Symfonia kameralna" wywołała w 1906 roku gwizdy i szyderstwa; późniejsze neoromantyczne "Gurrelieder" przyniosły mu owacje … i wielkie przygnębienie – nie takiego sukcesu pragnął. W tekście "Triumfy i klęski" Szestow stawia sprawę jeszcze mocniej: "A zatem siła nigdy nie idzie w parze z prawdą: tam, gdzie siła - tam nieprawda, gdzie zwycięstwo - tam kłamstwo. Ostatecznej prawdy należy szukać w klęskach i niepowodzeniach". A w jeszcze innym tekście "Przezwyciężenie oczywistości" czytamy:

Dostojewskiemu sprawia szczególnego rodzaju rozkosz opowiadanie o swoich nieustających porażkach i niepowodzeniach. Nikt przed nim ani po nim nie opisywał z taką męcząca, nużąca dokładnością upokorzeń i mąk zmiażdżonego "oczywistościami" człowieka. (…) Podziemnego człowieka besztają, odpychają, biją, robią z nim, co chcą. A on jakby szukał okazji, by "znieść" jeszcze więcej i więcej, i więcej. Tak jakby im bardziej był obrażany, poniżany, upokarzany, tym bardziej zbliżał się do swojego tajemnego celu.

Porażka jako stawanie się sobą

Czym jest ów tajemny cel, do którego zbliżamy się w porażce? Dla innego egzystencjalisty Karla Jaspersa, fundamentalna i niemożliwa do uniknięcia porażka leży u samej podstawy egzystencji. Żeby to zrozumieć, trzeba przejść z Jaspersem kilka kroków jego charakterystycznego rozumowania. Otóż życie odniesione tylko do doświadczenia i świata nie jest jeszcze prawdziwie ludzką egzystencją. Wolność, autonomia, usprawiedliwienie nie dadzą się tu ani wyrazić, ani wydzielić z sieci przyczyn i skutków. Najdosadniej uzmysławiamy to sobie w tak zwanych sytuacjach granicznych: w doznaniu nieprzekraczalnego przypadku, nieuchronnej śmierci, nieuniknionej winy. Doświadczenie tych sytuacji polega właśnie na porażce. Nie może być niczym innym. Sytuacje te opisujemy słowami, które zwiastują klęskę: nieprzekraczalność, nieuchronność, nieuniknioność. W zetknięciu z sytuacjami granicznymi nie możemy nic zrobić. Ale paradoksalnie, dopiero w tej niemożności zaczyna się nasze zadanie, które nie polega na bezowocnym unikaniu śmierci, nie na próbie udowodnienia swojej niewinności, i nie na opanowywaniu przypadku przez inżynieryjne kierowanie życiem, lecz na poważnym zmierzeniu się z porażką. We "Wprowadzeniu do filozofii" Jaspers pisze:

Rozstrzygające jest dla człowieka to, jak doświadcza porażki: czy ona pozostaje dlań ukryta po to, by uderzyć weń na końcu swoja czystą faktycznością, czy też zdoła on spojrzeć na nią bez osłonek i uświadomić sobie przy tym granice swojego jestestwa; czy będzie uciekał się do fantastycznych rozwiązań i pocieszeń, czy też stanie rzetelnie i w milczeniu, wobec tego, co niewyjaśnialne. To, jak doświadcza porażki decyduje o tym, kim się staje.

Język Polish

robert piłat

marcin król

esej filozoficzny

współczesna filozofia polska

filozofia polska