Naturszczyk skazany na Polskę

nocny_handel_na_jarmarku_europa_25-10-2005_fot_rafal_milach_forum-0429742702.jpg, default, Nocny handel na Jarmarku Europa, 25.10.2005, fot. Rafał Milach / Forum

#społeczeństwo

Pod koniec studiów w Szczecinie, w późnych latach 80., zapisałem się na płatny kurs języka niemieckiego dla dorosłych. Zajęcia odbywały się w jednej z klas w gimnazjum niedaleko akademika, w którym mieszkałem. W oczy rzucał się wiersz namalowany nad czarną tablicą:

Text

Mnie ta ziemia od innych droższa,
ani chcę, ani umiem stąd odejść

Autor cytatu

– Władysław Broniewski, "Mój pogrzeb"

Patriotyczna i pouczająca maksyma - pomyślałem sobie. Czyżby była ona także ostrzeżeniem dla mnie i innych słuchaczy kursu? Szczecin, zaledwie 80 kilometrów od Berlina Zachodniego, wymarzony cel nie tylko dla Wietnamczyków. (W najnowszej historii polskiej tylko dwaj Polacy wybrali azyl polityczny w innym kierunku: Sędzia Tomasz Szmidt w maju 2024 roku na Białorusi i poseł Marcin Romanowski w grudniu 2024 roku na Węgrzech). Tradycją studiów budownictwa okrętowego w Szczecinie i w Gdańsku bywało to, że praktyka na ostatnim roku studiów odbywała się na statkach. Niejeden z moich rodaków w przeszłości dał dyla na Zachód nim zdobył dyplom okrętowca w Polsce. Sam też miałem w odwodzie podobne rozwiązanie, tak na wszelki wypadek.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Obrazek

strajk_studentow_w_krakowie_fot_ipn.jpg

Ale wiatr zmian wiał już mocno. W Krakowie studenci masowo dołączali do strajku robotników. Potem i w Szczecinie, choć w mniejszej skali.

Mój rodak z wydziału, starszy o trzy roczniki, odbywał praktykę na statku, dopłynął aż do portu w Houston, ale zdecydował się wrócić do Polski i obronić pracę dyplomową. W przyszłości został mężem mojej koleżanki z czasopisma "Đàn Chim Việt, pismo i głos wietnamskiej opozycji demokratycznej", powstałego i wydawanego w Warszawie.

Jednak inny starszy kolega skorzystał z okazji i oddalił się od polskiego statku zacumowanego w porcie w Hamburgu. Niestety ucieczka się nie udała, został zatrzymany przez strażników portu i fakt ten został wpisany do jego indeksu studenckiego: kara dyscyplinarna. Starał się jak najszybciej zakończyć studia i obronić pracę dyplomową. Opuściwszy mury uczelni wpadł w wir pracy zarobkowej w powstającej w Polsce gospodarce wolnorynkowej. Nie upłynął rok, a wietnamscy studenci w Polsce nadali mu tytuł Handlowca Roku. Nowy zawód, który kilka lat wcześniej w realiach gospodarki centralnie planowej był określany jako "spekulant".

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Port w Szczecinie, fot. Wikipedia

Obrazek

szczecin_port_wolnoclowy_magazyn_wiki.jpg

Po zdobyciu tytułu, jakże ważnego na wolnym rynku, pojechał do rodzinnej wsi w północnym Wietnamie. Ożenił się z młodszą o 15 lat miejscową ślicznotką i szybko udało mu się ściągnąć ją do Polski.

W kolejnych latach "przeorientował się" – jak mawiał – i stał się restauratorem. Osiadł w jednym z miast południowej Polski, z dala od morza i statków. Tam, na samym rynku, prowadził najładniejszą i największą restaurację w mieście. Kapitalizm, zwłaszcza w swoim początku, rządził się własnymi prawami. W latach 90. XX wieku gangsterzy zaczęli ściągać haracze od restauratorów. Kolega nie uniknął tego losu. Zamontował szyby kuloodporne, zamykał restaurację na klucz, siedział za drzwiami od wewnętrznej strony i wpuszczał klientów do środka, upewniwszy się, że to nie bandyci.

Jego chłopski i bierny upór opłacał się. Przechodził zwycięsko najcięższe, najtrudniejsze, dzikie okresy – nie tylko gospodarcze – w Rzeczypospolitej Polskiej. Dbając o autentyczność, atmosferę i polską rzeczywistość tamtych lat reżyser filmu "Jak zostałem gangsterem. Historia prawdziwa" dał mi zagrać rólkę wietnamskiego biznesmena. Nie po znajomości, choć bez castingu. W wolnej Polsce zapotrzebowanie na statystów i epizodystów wietnamskich czy też azjatyckich było spore. Zawczasu zapisałem się do agencji aktorskich. Stąd mój arcy-krótki epizod na wielkim ekranie. Na placu budowy, będącym planem filmowym, zwiedziałem mieszkania z walizką pełną gotówki. Ubiegłem nowobogackiego Polaka, zarazem gangstera, i kupiłem najlepsze mieszkanie. W polskiej kinematografii bywam naturszczykiem. W tym kinowym filmie jednak nie grałem siebie, lecz swojego rodaka. Owszem, reżyser nie wiedział o losie mojego wietnamskiego kolegi ze studiów. Na początku transformacji polityczno-gospodarczej w Polsce kupił nie tylko mieszkanie, lecz także całą restaurację i cierpliwie toczył walkę z gangsterami, prowadząc ją bez żadnych "Kuchennych rewolucji".

Koniec Świata! Nie ma już PZPR!

Tak jak w jego przypadku, moja ucieczka na Zachód też się nie udała. A właściwie nie było nawet takiej próby. Kilka dekad później, udzielając wywiadu dziennikarce tygodnika "Newsweek" powiedziałem, że "jestem skazany na Polskę". Na moim roczniku pod koniec lat 90., Politechnika Szczecińska nie miała już pieniędzy na praktykę na morzu. Odbywałem ją więc w stoczni w Szczecinie. Któregoś dnia latem 1988 roku, przewodniczący OPZZ Alfred Miodowicz odwiedził stocznię i statek, na którym pracowałem jako praktykant. Przewodniczącemu związków zawodowych towarzyszyła ekipa telewizyjna. Ku mojemu zdumieniu w "Dzienniku Telewizyjnym" – programie informacyjnym w państwowej i wówczas jedynej telewizji, emitowanym jednocześnie na (jedynych) dwóch kanałach o 19.30 – ujrzałem siebie samego. Nie wyjechałem na Zachód, pozostaję w Polsce, ale zapisałem się w historii – pomyślałem sobie, choć faktem tym do tej pory nikomu jeszcze się nie chwaliłem. Jednak telewizyjna debata pomiędzy przewodniczącym OPZZ Alfredem Miodowiczem a Lechem Wałęsą o pluralizmie związkowym odbyła się kilka miesięcy później, już bez mojej obecności.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Obrady przy okrągłym stole, 1989, fot. Chris Niedenthal / Forum

Obrazek

okragly_stol_1989_fot_chris_niedenthal_forum-0436350983.jpg

Po roku 1988 nastąpił jeszcze bardziej burzliwy rok 1989. Po Okrągłym Stole i częściowo wolnych wyborach czerwcowych, mój współlokator w pokoju studenckim, Koreańczyk z Północy, wraz ze swoimi rodakami, studiującymi w Szczecinie pośpiesznie wyjechał z Polski. Nie oddali wypożyczonych książek do biblioteki ani nie rozliczyli się z administracją akademika. Nigdy ich więcej nie zobaczyłem. Polska stała się nieodpowiednim dla nich miejscem do studiów okrętowych i ekonomicznych. Może i mieli rację. Po zdobyciu tytułu magistra inżyniera mechanika zajmowałem się handlem obwoźnym. Zimą 1991 roku stałem na mrozie, na zbitej ziemi na placach targowych, sprzedając haftowane bluzy, podomki, kurtki wiatrówki, przywiezione do Polski niekiedy w walizkach moich rodaków.

Któregoś dnia pod koniec stycznia 1990 roku w relacji w "Dzienniku telewizyjnym" usłyszałem: "Proszę o powstanie towarzyszek i towarzyszy! Sztandar Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej wyprowadzić!". To znamienne zdanie, w Sali Kongresowej Pałacu Kultury i Nauki wypowiedział Mieczysław F. Rakowski – pierwszy wówczas, a jak okazało się później – zarazem ostatni sekretarz tejże partii. W kuchni w akademiku oznajmiłem Jadwidze, dziewczynie mojego rodaka z tego samego wydziału: "Koniec Świata! Nie ma już PZPR!".

Sala Kongresowa, najpiękniejsza sala widowiskowa w Polsce – w stylu socrealistycznym – przez lata była miejscem zjazdów PZPR. XI zjazd był ostatni. Rozwiązanie Partii odbyło się na oczach widzów z całej Polski.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Ostatni zjazd PZPR, 29.01.1990, fot. Krzysztof Wójcik / Forum

Obrazek

ostatni_zjazd_pzpr_rozwiazanie_29-01-1990_fot_krzysztof_wojcik_forum-0428527493.jpg

Pięć lat później sam byłem w Sali Kongresowej. Odbył się bowiem pierwszy w historii koncert wietnamskich artystów i to tych z USA! Sala z 2880 czerwonymi fotelami, wypełniona po brzegi wietnamskimi widzami, wykonawcami i wykonawczyniami. Budowniczym PKiN oraz dygnitarzom z PZPR nie śniło się to nawet w najśmielszych snach. W następnych latach koncerty wietnamskie odbywały się częściej, także z udziałem wykonawców z Socjalistycznej Republiki Wietnamu, co świadczyło o kondycji finansowej diaspory wietnamskiej w Polsce i siły pieniądza w gospodarce rynkowej.

Na tym nie koniec mojej przygody z Salą Kongresową. Latem 2010 roku współprzewodniczyłem "buntowi i oblężeniu" całego Pałacu. Siłą wtargnęliśmy do środka i na Salę Kongresową. Zabarykadowaliśmy się w Pałacu. W ciągu dwóch tygodni wzmocniliśmy barykady, budowaliśmy nowe przed niektórymi salami. Organizowaliśmy posiedzenia, na których nieraz musieliśmy wygłosić samokrytykę. Zwołaliśmy prezydium zjazdu PZPR, rozprawę sądową, ba nawet Okrągły Stół.

Bunt mas. Tłum dziki, wzburzony, masowy i historyczny. Wszystko odbyło się w ramach planu zdjęciowego do wideoinstalacji holenderskiego artysty Aernouta Mika, zatytułowanej "Communitas" czyli zbiorowość w fazie transformacji, istna wspólnota chaosu.

Czy była i jest, ona realna i podobna do rzeczywistości Polski, Wietnamu, Chin, Syrii, Europy, Azji i Świata, w przeszłości i teraz?

Text

Widziałeś wczoraj znów w Dzienniku
Zmęczonych ludzi, wzburzony tłum.
I jeden szczegół wzrok Twój przykuł -
Ogromne morze ludzkich głów

Autor cytatu

– słowa piosenki "Przeżyj to sam" grupy Lombard, autorstwa Andrzeja Sobczaka

W tym wydarzeniu artystycznym uczestniczyła rekordowa liczba Wietnamczyków mieszkających w Warszawie. Przynajmniej w tej instalacji nie byli oni niewidzialni. Jako lider tłumu, nie tylko samych Wietnamczyków, ale przecież i Polaków, musiałem przejść casting prowadzony przez artystę. I na planie zdjęciowym w tych ogromnych przestrzeniach miałem status aktora, jako jeden z dwóch zaledwie Wietnamczyków obok aktorów Teatru Dramatycznego. Drugim był Trịnh Hoài Nam, mój kolega – z tego samego rocznika, ale z Politechniki Warszawskiej, który na koniec studiów został tancerzem i członkiem grupy baletowej P’89. Na początku transformacji i raczkującego w Polsce kapitalizmu tańczył do disco polo: "Mydełka Fa", "Białego Misia", "Białyje Rosy" (kak wymawiał ten tytuł Janusz Weiss) czy "Śpiąca Królewna". Dość powiedzieć, że pierwsza z tych piosenek powstała jako pastisz piosenek chodnikowych a sama stała się jedną z nich. Nieznany jest wyrok gustu publiczności.

Występy grupy nadawane bywały w państwowej telewizji i odbywały się często w bardzo szacownych miejscach, choćby podczas Gali Piosenki Popularnej i Chodnikowej w 1992 roku, nomen omen w Sali Kongresowej. Choć z perspektywy czasu trudno powiedzieć, czy to zasługa czy zbrodnia dla kultury polskiej. Kolega towarzyszył także Edycie Górniak w jej pierwszych trasach koncertowych, występował w polskiej wersji światowych musicali "Hair" czy "West Side Story". Dyplom polskiej uczelni, tak jak ja, schował głęboko w szufladzie.

Wólka Kosowska

Przeszedłem pozytywnie casting do poważnego przedsięwzięcia w sztuce współczesnej chyba dlatego, że całe dwa lata wcześniej współorganizowałem i przewodziłem (jako jeden z dwóch liderów) pierwszym protestom Wietnamczyków w Polsce przeciwko właścicielom hal handlowych w Wólce Kosowskiej, największym centrum handlu hurtowego w Europie Wschodniej, zdominowanym przez kupców z dalekiego Wschodu. Naturszczyk nie jedno ma imię.

12 maja 2008 roku powiadomiliśmy wójta gminy Lesznowola, do której należy Wólka Kosowska, o zamiarze przeprowadzenia zgromadzenia w dniu 19 maja 2008 roku, celem zaprotestowaniu przeciwko nieuczciwym praktykom biznesowym właścicieli hal, podnoszącym czynsze niekiedy o 300%. Zgromadzenie miało mieć charakter pokojowy i zakończyć się przekazaniem petycji właścicielom firm z Chin, Turcji, Polski i Wietnamu, czyli z tych samych krajów, co kupcy-najemcy. Apelowałem: "Kupcy Wszystkich Krajów! Łączcie się!".

Niestety, wójt Lesznowoli zakazała zgromadzenia. Odwołaliśmy się od tej decyzji do wojewody mazowieckiego, który miał aż 30 dni na rozpatrzenie naszej skargi. Co prawda uwzględnił nasze argumenty, uchylając decyzję pani wójt, ale cóż z tego, jeśli termin demonstracji czy też kupieckiego strajku minął! Po ptakach, oto i absurd polskiego prawa. Sytuacja powtarzała się w kolejnych latach jeszcze trzy razy. Polskie ustawodawstwo nie zapewniało nam terminowego odwołania od decyzji zakazującej przeprowadzenia zgromadzenia.

Przy pomocy prawnika z Helsińskiej Fundacji Praw Człowieka, Adama Bodnara, przyszłego rzecznika praw obywatelskich, i ministra Sprawiedliwości, złożyliśmy skargę do Europejskiego Trybunału Praw Człowieka przeciwko Polsce za naruszenie naszego prawa do pokojowych zgromadzeń. Po kilku latach w maju 2017 roku Trybunał przyznał nam rację.

W międzyczasie prezydent Bronisław Komorowski podpisał nowelizację ustawy o zgromadzeniach publicznych, dając drugim instancjom tylko trzy dni na rozpatrzenie odwołania. I o swej decyzji organy mogły (i musiały) zawiadomić zainteresowane strony jak najszybciej: telefonicznie i lub nawet mailem.

Tymczasem polska prawica i prezydent wywodzący z tego samego obozu wprowadzili do prawa pojęcie "zgromadzeń cyklicznych", które mają pierwszeństwo nad zwykłymi zgromadzeniami. Jednym z nich jest miesięcznica smoleńska organizowana w centrum w stolicy 10 dnia każdego miesiąca.

Na obczyźnie daleki staje się bliskim, sąsiad staje się rodziną

Wietnamczycy w Polsce też często organizują swoje miesięcznice – tak zwaną "Đầy tháng", kiedy niemowlę ukończy miesiąc, na którą zaproszeni zostają nie tylko członkowie najbliższej rodziny i przyjaciele, lecz także znajomi pracujący choćby w tej samej hali targowej. Na obczyźnie daleki staje się bliskim, sąsiad staje się rodziną. To wzmocnienie kontaktów, relacji i poczucia wspólnoty – tak przynajmniej twierdzą polscy badacze społeczności wietnamskiej.

Nazajutrz od "końca świata", to jest od wieczora, kiedy mówiłem dziewczynie swojego rodaka, że PZPR przestała istnieć, kupiłem lokalny dziennik "Głos Szczeciński", z okładki którego zniknął dodatkowy napis – "Organ KW Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej" (KW to skrót od Komitetu Wojewódzkiego). Pewien okres kończył się bezpowrotnie. Niestety przy licznych przeprowadzkach po Polsce, ja – Wietnamczyk tułacz, zgubiłem ten egzemplarz. Kosztowałby teraz fortunę.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Kupcy na Jarmarku Europa, 2007, fot. Radek Pietruszka / PAP

Obrazek

kupcy_na_jarmarku_europa_2007_fot_radek_pietruszka_pap_20070630_0wm.jpg

Rok po studiach wyjechałem ze Szczecina do Warszawy, do pracy na Stadionie Dziesięciolecia. Rodak, kolega z roku pozostał w Szczecinie, ożenił się z Jadwigą. Dwóch ich synów zostało rodowitymi Szczecinianami, z wietnamskim nazwiskiem. Od gimnazjum chodzili do klasy dwujęzycznej: po polsku i… po niemiecku. Studia odbywali i ukończyli już w Niemczech, mieszkają i pracują tam – jako Polacy. Gdyby umieli mówić po wietnamsku, zapewne mogliby zapisać się do "polonii wietnamskiej" w Niemczech, przecież jest tam bardzo liczna diaspora wietnamska, złożona zarówno z osób z azylu politycznego, tzw. boat people z Południowego Wietnamu i emigrantów ekonomicznych po 1989 roku: studentów, doktorantów, gastarbeiterów z czasów NRD.

Freedom is not free

Dziesięciolecia mijały, a ja znowu miałem okazję wystąpić przed kamerami państwowej telewizji. W 2014 roku kandydowałem do rady miasta z ramienia Warszawskiej Wspólnoty Samorządowej. Redaktor Adam Feder, specjalizujący się w materiałach lekkich i zabawnych, umówił się ze mną, aby zrobić materiał o kandydatach pochodzenia cudzoziemskiego w wyborach samorządowych. Szybko znaleźliśmy wspólny język, pozorowałem do zdjęć zgodnie z instrukcją i oczekiwaniem. W tym samym dniu, pod koniec telewizyjnego programu informacyjnego (przemianowanego po 1989 roku z "Dziennika Telewizyjnego" na "Wiadomości") ukazał się spory reportaż telewizyjny z moim udziałem.

Pomimo życzliwego nastawienia mediów publicznych nie wygrałem wyborów. Warszawska Wspólnota Samorządowa była zbyt małą organizacją, zbitką różnych środowisk, z przewagą zwolenników prawicowej sceny politycznej, co jest mi obce. Nie zdobyłem mandatu radnego miasta stołecznego Warszawy, jednak liczba oddanych głosów uplasowała mnie na drugim miejscu, ciut tylko niżej od przewodniczącego Wspólnoty. Wskutek kalkulacji koalicjantów został on wiceburmistrzem Ochoty – jednej z dzielnic Warszawy, też dzięki głosom oddanym na mnie, czułem się zasłużony i dumny.

Raptem dwa lata później, po wyborach parlamentarnych jesienią 2015 roku wygranych przez PiS, wystąpienie przed kamerami telewizji publicznej stało się obciachem, tym bardziej w głównym wydaniu "Wiadomości", albowiem rządzący krajem uczynili z państwowej telewizji rządową i partyjną tubę propagandową, zupełnie jak przed rokiem 1989. "Wiadomości" stały się z powrotem "Dziennikiem Telewizyjnym". Polska znajdowała się na odległym miejscu, jeśli chodzi o listę krajów pod względem wolności słowa.

11 stycznia 2016 roku, będąc w podróży po Wietnamie, zatroskany zadawałem w mediach społecznościowych pytanie: "Powiedzcie mi kto prowadzi «Wiadomości»"?

Z odpowiedzi dowiedziałem się, że redaktor Adam Feder, specjalizującym się w lekkich, przyjemnych, zabawnych, humorystycznych tematach, emitowanych pod koniec głównego wydania programu informacyjnego, wyleciał z hukiem z telewizji państwowej. "Dzięki za info. Strach wrócić do ojczyzny" – odpisałem w komentarzu.

Polska jako państwo została zaminowana. Przykładem tego był choćby zakup do inwigilacji przeciwników politycznych programu szpiegowskiego Pegasus. Jako imigrant, któremu mania prześladowcza nie jest obca, czułem także gorący oddech Pegasusa na sobie. Adam Bodnar – nominowany przez koalicjantów po wygranych wyborach parlamentarnych 15 października 2023 roku na ministra sprawiedliwości ma ciężki orzech do zgryzienia: przywrócenie ładu w systemie prawnym, począwszy od szeregowego neo-sędziego, skończywszy na Sądzie Najwyższym i Trybunale Konstytucyjnym. Dziś jego zmartwieniem jest także to, kto orzeknie o ważności majowych wyborów prezydenckich. My, Wietnamczycy, trzymamy mocno kciuki i życzymy wytrwałości w tej trudnej misji.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Pomnik Weteranów Wojny Koreańskiej, Waszyngton, D.C., fot. Carol Highsmith / Biblioteka Kongresu USA

Obrazek

iiif-service_pnp_highsm_13200_13268-full-pct_50-0-default.jpg

Kilka razy umieszczałem na Facebooku jako zdjęcie profilowe swoją fotografię zrobioną przed napisem Freedom is not free, wyrytym na Pomniku Weteranów Wojny Koreańskiej w stolicy USA. Nawiązywałem w ten sposób do aktualnej sytuacji politycznej w Wietnamie i w Trzeciej Rzeczypospolitej.

Tak czy siak, moje kandydowanie do rady miasta było możliwe dlatego, że w 2007 roku zostałem naturalizowanym Polakiem. Złożyłem wniosek o nadanie obywatelstwa polskiego już w latach 90., ale prezydent Aleksander Kwaśniewski mi odmówił.

W przeciwieństwie do decyzji w sprawie pobytu, nie można odwołać się w sprawie nienadania obywatelstwa polskiego. Ale za to można złożyć tyle wniosków, ile się chce. Pod koniec swojej drugiej kadencji, w odpowiedzi na mój drugi wniosek o nadanie obywatelstwa polskiego, Prezydent wydał mi promesę, że będę kiedyś Polakiem. Czyli decyzję nadania obywatelstwa pod warunkiem.

Pod warunkiem, że… zrzeknę się obywatelstwa wietnamskiego

Co za przekleństwo!

Pogodziłem się z losem, a dokładniej ze "złośliwością" pana Prezydenta. Nie musiał przecież kazać mi rezygnować z mojego wietnamskiego obywatelstwa. Przecież mogę być jednocześnie przykładnym Wietnamczykiem i Prawdziwym Polskim Patriotą, jak mawiają w niektórych kręgach politycznych. Bez głębszego zastanowienia złożyłem jednak wniosek do władz wietnamskich o zrzeknięcie się obywatelstwa wietnamskiego.

Mijają dwa lata od mojego namaszczenia na Polaka, a ja jestem wciąż "skośnookim" i czarnowłosym Wietnamczykiem.

Jako Wietnamczyk, czy też jako Azjata, zostałem zaproszony do wzięcia udziału jako statysta w sesji fotograficznej… Aleksandry Kwaśniewskiej – córki pary prezydenckiej – jako że figuruję w co najmniej dwóch agencjach aktorskich. Osiem lat Aleksandra mieszkała w Pałacu Namiestnikowskim na Krakowskim Przedmieściu, więc myśl przewodnia sesji była taka, że oto księżniczka Ola obudzi się ze snu a turyści z Azji ją fotografują. W numerze 12 z 14 czerwca 2007 roku redakcja "ViVa!" obchodziła 10 lat działalności. Na okładce i w środku można było zobaczyć córkę pary prezydenckiej jako księżniczkę i mnie jako turystę namiętnie robiącego jej zdjęcia.

Tak, na tej Ziemi bywam turystą.

Byłem wtedy taki młody! I taki przystojny! Po prostu książę z Azji!

Nieraz pisałem "Azja to ja"

Nic dziwnego, że w projekcie "Podróż do Azji" byłem głównym przewodnikiem. W ramach tego artystyczno-społecznego przedsięwzięcia, który z Joanną Warszą i Anną Gajewską organizowaliśmy na Stadionie X-lecia, uczestnicy dostawali bilet lotniczy, mapkę wietnamskiego sektora na Jarmarku Europa i odtwarzacz MP3. Pociągiem podmiejskim dostawali się na peron, do strefy azjatyckiej Warszawy, ze sklepami, barami, wypożyczalniami kaset, salonami fryzjerskimi i kosmetycznymi. Mały Wietnam, Mała Azja wewnątrz stolicy Polski.

To był spacer akustyczny. W kluczowym momencie ścieżki dźwiękowej, przy wyjściu z tunelu na Port Praski, gdzie mieściło się stadionowe Centrum Kultury i wietnamska świątynia buddyjska, drżącym głosem wygłosiłem deklarację:

Text

Nie, nigdy nie będę więcej na Stadionie
Nie będę więcej w Warszawie
To nie to miejsce i to nie to

To pożyczone, parafrazowane słowa piosenki "Papierowy Księżyc", przeboju Haliny Frąckowiak, który często słyszałem na obozie letnim po kursie języka polskiego w Olsztynie latem 1984 roku.

Ten niezależny projekt został doceniony przez czytelników "Co jest grane" i nagrodzony Wdechą w kategorii Wydarzenia Roku.

W innym wydarzeniu kulturalnym, odbywającym na tym Jarmarku, "Radio Station Nadaje", cytowałem także piosenkę "Wielki Targ" z repertuaru Alicji Majewskiej, do wiersza Wojciecha Młynarskiego:

Text

Tutaj sprzedasz każde słowo
I każdą myśl
Możesz tu swój kram szykować
Choćby i dziś
Ogarnie cię, ogarnie cię
Jaskrawy ludzki tłum
Przekomarzanie, jazgot, zgiełk i szum
Wielki Targ
Bezczelny, gwarny
Pośród skarg
Że handel marny
Pochyl kark
toś z forsą przyszedł na Wielki Targ

Póki co, życie to nie okładki "ViVa!". Wyglądam tak ładnie tylko na zdjęciach, faktycznie często czuję się fatalnie.

Text

Wciąż jestem obcy
Zupełnie obcy tu
Niby wróg

Na co dzień wyróżniam się fizycznie na tle rodowitych Polaków.

Ostatecznie to nie Kwaśniewscy nadali mi obywatelstwo, tylko prezydent Lech Kaczyński. Po 25 latach od pierwszej styczności z polską mową zostałem Polakiem. I proces oswojenia z językiem, z byciem Polakiem ciągle trwa. Jedno jest pewne: skwapliwie korzystałem i korzystam z prawa wyborczego i polskiego paszportu. Wyjechałem z Wietnamu będąc niepełnoletni. Skończyłem 18 lat w trakcie tranzytu w drodze z Hanoi do Warszawy, dokładnie w Moskwie. Było to w niedzielę, a kolejnego dnia, w poniedziałek 26 września 1983 roku dotarłem już do Studium Języka Polskiego dla Cudzoziemców w Łodzi. Po roku nauki języka, jeszcze w Hanoi, chodziłem znowu na polski, choć tym razem na "polski dla dorosłych".

Tak więc będąc w Wietnamie nie miałem prawa wyborczego. Ambasada Wietnamu nigdy nie organizowała wyborów dla swoich obywateli. Zbędne formalności. Kto ma być wybrany ten zostanie wybrany. 99% głosów oddanych, 100% normy, 120% planu. Znacie?

Wciąż jestem obcy

Zupełnie obcy tu
Niby wróg

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Ambasada Wietnamu w Warszawie, fot. Wikipedia

Obrazek

ambasada_wietnamu_w_warszawie_fot_wikipedia.jpg

Ze względu na zaangażowanie się w działalność wietnamskiej opozycji demokratycznej jestem uważany za obcego wśród swoich, jestem wrogiem i elementem wywrotowym dla władz wietnamskich.

Aby odwiedzić rodzinę w Wietnamie musiałem i muszę ubiegać się o wizę w Ambasadzie SRW w Warszawie. Mogą dać lub nie, argumentując, że to nie samodzielna decyzja konsula tylko zgoda władz.

Ale i w moim bloku na Czerniakowie, na ulicy, w tramwaju czy autobusie wciąż jestem obcy. Moja fizjonomia i akcent nie pozwalają mi być do końca Polakiem, choć co to właściwie znaczy?

Text

Wciąż jestem obcy
Wciąż bardziej obcy wam
I sobie sam

Pewnego dnia opowiadając przyjaciółce, jak w bloku, gdzie kupiłem mieszkanko na kredyt, niektórzy nie odpowiadają na moje "dzień dobry" używałem słownictwa nieparlamentarnego.

Ach… Dlaczego muszę przejmować się zachowaniem innych? Olewam ich! Dość! Nie mogę być obcy sobie samemu. Swoisty mechanizm samoobrony. Musiałem także pozbyć się manii prześladowczej, która tak łatwo towarzyszy imigrantowi na obcej ziemi. Dość, na polskie życie nie mogę dłużej patrzeć bez emocji. Na polską rzeczywistość nie mogę patrzeć oczyma widza:

Text

Ktoś inny zmienia świat za Ciebie,
Nadstawia głowę, podnosi krzyk.
A Ty z daleka, bo tak lepiej
I w razie czego nie tracisz nic.

Niewątpliwie uczestnictwo w wyborach powszechnych i podróżowanie po świecie z polskim paszportem jest prawem i przywilejem dla mnie – imigranta z dalekiego Wietnamu. Nie jestem jedyny, coraz więcej moich rodaków uzyskuje prawo pobytu w Polsce i administracyjnie zostaje obywatelami.

75 lat temu Wietnam nawiązał stosunki dyplomatyczne z Polską Rzeczpospolitą Ludową w ramach przyjaźni krajów byłego bloku sowieckiego. Wtedy też nawiązywano stosunki dyplomatyczne z Czechosłowacją czy NRD. Pierwsi studenci i studentki wietnamscy zaczęli studiować w Krakowie czy Łodzi. Pojedyncze osoby zawierały związki małżeńskie z Polakami, pomimo zakazu takich ślubów i nakazu powrotu do kraju. Początki historii społeczności wietnamskiej w Polsce sięgają właśnie tego czasu. Jednak tak naprawdę diaspora wietnamska powstawała i rosła dynamicznie po 1989 roku. Transformacja ustrojowa i ekonomiczna w Polsce stworzyła znakomite możliwości dla przedsiębiorczych Wietnamczyków, łaknących sukcesów finansowych. W początkowych latach powstania tej społeczności priorytetem były zapewnienie bytu finansowego i legalność pobytu. Wielu Wietnamczyków miało zezwolenie tylko na pobyt czasowy. Nic dziwnego, że unikali rozgłosu i starali się być niewidocznymi w społeczeństwie polskim. Powoli jednak się otwierali, wchodzili w główny nurt życia społeczno-ekonomiczno-kulturalnego Polski. Zdali egzamin z bycia dobrymi obywatelami podczas dwóch największych wydarzeń ostatnich lat: pandemii i agresji Rosji na Ukrainę. Jest w tym środowisku coraz więcej osób artystycznych i aktywistycznych. Z dumą myślę, że wśród tych działaczy, działaczek i liderek znajduję miejsce dla siebie.

Jestem Wietnamczykiem. Czuję się też Polakiem, oddając głos w wyborach powszechnych, samorządowych czy parlamentarnych, organizowanych w osiedlowym przedszkolu, czy podróżując do różnych krajów świata z polskim paszportem. Czasami słysząc polską mowę na obczyźnie serce mi się raduje i ku ogromnemu zaskoczeniu Polaków, sam odzywam się po polsku.

Ostatnie wybory parlamentarne w Polsce to ważny przełom, długo oczekiwany. Ogromnie się wzruszyłem oglądając relację telewizyjną, gdy przewodnicząca komisji wyborczej na Woli ze łzami w oczach odpowiadała, jak wyborcy cierpliwie, ba, karnie czekali w kolejce, aby oddać głos. Wzruszyłem się, oglądając relację, jak na wrocławskim osiedlu Jagodno mieszkańcy czekali w długiej kolejce do lokalu wyborczego aż do trzeciej nad ranem. Tak wygląda demokratyczna mobilizacja wyborcza, jakby apel w boju o byt.

Jeśli pewnego dnia opuszczę Polskę na zawsze, to zabiorę te wszystkie polskie piosenki i wiersze ze sobą.

Esej został napisany w kontekście wystawy "Familiar Strangers" w BOZAR w Brukseli, współorganizowanej przez IAM, gdzie prezentowany jest też wybór z wpisów Autora na Facebooku.

Język Polish