Leśmian i muzy, czyli miłość w malinowym chruśniaku

zdjecie_numer_418_boleslaw_lesmian_z_corka_wanda_w_jednej_z_warszawskich_kawiarni_.jpg, default, Bolesław Leśmian w kawiarni wraz z córką, fot. Narodowe Archiwum Cyfrowe NAC

#literatura

Wielki poeta był tak samo wrażliwy na piękno polskiego języka, co na kobiece wdzięki. I być może to dobrze, bo dzięki jego kochliwemu sercu polska poezja wzbogaciła się nie tylko o pikantne plotki, lecz także o wspaniałe wiersze.

Zajechała pusta dorożka i wysiadł z niej Leśmian – taka anegdota, tyleż okrutna, co trafna, krążyła po Warszawie jeszcze przed pierwszą wojną światową. Sam jej bohater nie czynił ze swojej mikrej postury tematu tabu. Otwarcie przyznawał, że gdyby mógł, to stanąłby w boskiej kolejce po inne przymioty, niż te, którymi został obdarowany. „Oddałbym cały swój talent, żeby mieć twój wzrost!” – zarzekał się do swego postawniejszego i młodszego o 21 lat kuzyna, Jana Brzechwy. Autorem złośliwości o pustej dorożce był zresztą najprawdopodobniej serdeczny przyjaciel Leśmiana, brzuchaty olbrzym (o prawie pół metra wyższy od poety) z imponującą brodą, Franz Fiszer. Słynny był też jego inny żart z Leśmiana: miał kiedyś powiedzieć, że poeta nie przyjdzie na obiad, bo – przejechał go jamnik.

Wystarczyło jednak tych 155 centymetrów od stóp do głów, aby pomieścić wielki poetycki talent, wrażliwość i wyobraźnię. I temperament – kiedyś Brzechwa napisał o jego konflikcie ze słynnym wydawcą, Jakubem Mortkowiczem: „[Leśmian] spoliczkował o dwie głowy wyższego od siebie wydawcę, który go wyprowadził z równowagi odmową udzielenia zaliczki”.

Braki fizyczne nadrabiał zaraźliwym śmiechem i ujmującą osobowością, która wśród mężczyzn zjednywała mu serdecznych przyjaciół (właśnie jeden z nich, Antoni Lange, wymyślił spolszczenie jego nazwiska z Lesman na Leśmian), a wśród kobiet – czułe wielbicielki, które przez lata godziły się na bycie „tą drugą” czy nawet „trzecią”.

Celina

Życie osobiste poetów zawsze jest ich prywatną sprawą, jednak w przypadku Leśmiana jego romanse, a zwłaszcza ten ostatni, trwający przez dwie dekady aż do końca jego życia, były ściśle połączone z jego twórczością. Kochliwy był bardzo, a swoje miłosne uniesienia chętnie przelewał na papier. Jeszcze w czasach studenckich, w 1899 roku, pisał – nie stroniąc od patosu, skrzydeł tęsknoty i szumu lasu, zgodnie z duchem epoki:

^{Ach! Tylko raz, jedyny raz}
^{Widziałem cię, dziewczyno!}
^{A już ku tobie szumi las,}
^{Ku tobie rzeki płyną}
^{Ku tobie każdy leci ptak}
^{Na skrzydłach mej tęsknoty}
^[...]
^{Czyż kocham mniej, że tylko raz,}
^{Raz tylko cię widziałem?}

Urodził się 22 stycznia 1877 roku w Warszawie, ale większość młodzieńczych lat spędził w Kijowie z ojcem i rodzeństwem. Matka zmarła, gdy chłopiec miał niecałe dziesięć lat. Do Warszawy wrócił w 1901 roku, już po kijowskich studiach prawniczych (egzaminy zdał zaledwie zadowalająco) i po odsiadce za udział w demonstracjach antyrosyjskich, która co prawda trwała tylko kilkanaście dni – chociaż po latach opowiadał, że nawet i pół roku.

W Warszawie rozpoczął pracę jako pomocnik radcy prawnego, ale nudziło go to strasznie. Więcej czasu spędzał w redakcji „Chimery”, która właśnie zaczęła się ukazywać, a także w warszawskich kawiarniach. Lubił rozmawiać o literaturze, zaczynał pisać. Ale przede wszystkim był pierwszy raz porządnie zakochany.

O romansie Bolesława i Celiny Sunderlandównej dzisiaj więcej nie wiadomo niż wiadomo. Najpewniej jednak rozpoczął się, kiedy ona miała zaledwie 16 lat (!), a on – 24. Znali się właściwie od zawsze, Celina była bliską kuzynką przyszłego poety – i to z obu stron: matki i ojca. Rodzeństwo Sunderlandów: Seweryn i Emma, poślubiło rodzeństwo Lesmanów: Gustawę i Józefa. Rodzicami Bolesława byli Emma i Józef. Rodzicami Celiny – Seweryn i Gustawa.

Co prawda małżeństwo nawet tak bliskich kuzynów, jakimi byli Bolesław i Celina, było podług ówczesnego prawa dozwolone – ale do niego nie doszło. Zdaniem Jana Brzechwy (który co prawda w chwili prawdopodobnego początku romansu miał zaledwie trzy latka) Celina kochała Leśmiana – być może właśnie z tego powodu do końca życia nie wyszła za mąż za nikogo innego. Faktem jednak jest, że w 1902 roku, niedługo po przyjeździe Leśmiana z Kijowa do Warszawy, w wieku niespełna 17 lat wyjechała do Paryża na studia malarskie. Co prawda już jesienią 1903 roku nad Sekwanę dojechał także Leśmian, ale już w marcu 1905 roku – nadal będąc w Paryżu – wziął ślub z… koleżanką i rówieśniczką Celiny, Zofią Chylińską. Skomplikowane? Będzie jeszcze lepiej.

Zofia

„Była bardzo piękna i utalentowana. Głębokiej inteligencji. Prawnuczka poety Syrokomli, krewna [Stanisława] Moniuszki” – tak o matce pisała starsza córka Zofii i Bolesława Leśmianów, Maria Ludwika Mazurowa. Podobnie wypowiadał się: zarówno o jej urodzie, jak i wyjątkowej osobowości Jan Brzechwa. Utalentowana malarsko i ciekawa świata, jednocześnie oznaczała się cierpliwością, wyrozumiałością i pogodą ducha – które to cechy w późniejszych latach nieraz będą jej pomagały przejść przez kolejne kłopoty finansowe spowodowane nierzadko niefrasobliwością męża-poety.

Podobno Leśmian zakochał się w Zofii od razu – śladów tego nagłego zauroczenia można choćby szukać w wydanej w 1912 roku Nieznanej podróży Sindbada Żeglarza – poematu o potędze miłości, która spada jak grom i obezwładnia:

_{Tyżeś to przyszła, wiosenna godzino}
_{Miłosnych przygód i pierwszej rozmowy}
_{Z nieznaną jeszcze dotychczas dziewczyną?}

_{Tyżeś mię zdybał, zawrocie mej głowy?}
_{Kto od pierwszego nie szalał wejrzenia –}
_{Ten nie zna szału i sen ma jałowy!}

Poemat przez krytyków literackich uznawany jest za zapowiedź znakomitego okresu w twórczości poety. Doceniany jest za warsztat (pojawiają się w nim już leśmianizmy, czyli charakterystyczne dla poety neologizmy) i za psychologiczną głębię. Nieszczęsny bohater opisuje w nim pojawienie się wielkiej miłości – i jej odejście. To poczucie ciągłego niespełnienia i żal – albo tęsknota – za wielkim uczuciem będą poecie towarzyszyły przez kolejne lata.

Zofia, choć bardziej stateczna, również w końcu straciła głowę dla młodego poety i prawnika w tej samej osobie. Po latach wspominała, że urzekła ją jego błyskotliwa inteligencja. Jeszcze w 1905 roku urodziła się ich pierwsza córka, wspomniana wcześniej Maria Ludwika. Druga z córek Wanda Irena Zofia przyszła na świat w roku 1908.

Bolesław Leśmian - portrety [galeria]

Styl wyświetlania galerii

wyświetl slajdy

Małżeństwo było szczęśliwe i kochające, mimo że od początku (i z krótką przerwą w latach 20. – aż do końca) borykało się z brakiem pieniędzy. Zofia była muzą pierwszego tomu poezji Sad rozstajny (w którym zresztą później znalazła się cytowana wyżej Nieznana podróż Sindbada Żeglarza), to o jej ustach poeta pisał w pięknym erotyku O zmierzchu, który również został opublikowany w Sadzie…:

_{Słońce zgasło. O, jakże zwinne są i młode}
_{Zmierzchy czerwca, nim w północ głuchą się przesilą!}
_{Po wargach twoich dłonią, kształt czującą, wiodę,}
_{Jak po koralach, morzu wydartych przed chwilą...}

_{Spleć stopy, przymknij oczy – i nazwij to cudem,}
_{Żeśmy razem, dalecy od dziennego znoju!}
_{Jakże łatwo zwiać szczęście, z takim oto trudem}
_{Rozniecone w ciemnościach twojego pokoju!}

_{Łatwiej, niż rozpleść złotą warkocza zawiłość,}
_{Niepojętą dla zmierzchów, co zgadnąć nie mogą,}
_{Czemu te słowa: cisza i wieczór i miłość –}
_{Napełniają mi serce zabobonną trwogą?…}

Ta zabobonna trwoga jest znacząca. Miłość rzeczywiście była dla Leśmiana żywiołem nieodgadnionym! Mimo rodzinnego pożycia nie opuściło go wspomnienie jego pierwszej miłości. Niejasne jest, kiedy doszło do wznowienia romansu, na pewno jednak rok po wydaniu Sadu… (chociaż tom nie wzbudził zbytniego zainteresowania, to wydawca Jakub Mortkowicz zamówił u poety napisanie baśni polskich) wyjechał na południe Francji razem z żoną i córkami – i z Celiną Sunderlandówną. Mieszkali tak wspólnie przez mniej więcej rok. Poeta pisał (właśnie wtedy powstały Klechdy polskie, wydane po raz pierwszy dopiero w 1956 roku), jego dwie ukochane kobiety malowały.

Do Warszawy wrócili niedługo przed wybuchem pierwszej wojny światowej – w komplecie, chociaż prawdopodobnie w innych nastrojach niż wyjeżdżali. Romans z Celiną trwał w najlepsze, tymczasem małżeństwo przeżywało kryzys. Zofia nie była lubiana przez najbliższych krewnych Leśmiana (którzy, przypomnijmy, jednocześnie byli najbliższymi krewnymi Celiny). Do Iłży – miasteczka, z którego wywodziła się rodzina matki Leśmiana i w którym w czasie pierwszej wojny mieszkali rodzice Celiny – poeta przyjeżdżał sam.

W 1914 roku poeta miał 37 lat, ale jako jedyny żywiciel rodziny nie został powołany do wojska. Kolejne lata spędzał na przemian w Warszawie, gdzie mieszkała żona i córki, w Kijowie i w Iłży. Wkrótce właśnie to kilkutysięczne, malownicze miasteczko (w którym do dzisiaj odbywają się Dni Leśmianowskie) stanie się scenerią dla trzeciej wielkiej miłości poety.

Dora

Poza poetyckim talentem Leśmian na pewno miał także inny dar: umiał w kobietach wzbudzać poczucie opiekuńczości. O tym, że wszystkie jego ukochane dbały o niego, pisał na przykład biograf poety Piotr Łopuszański w książce Zofia i Bolesław Leśmianowie. Jednak droga do serca Leśmiana nie prowadziła przez żołądek. Owszem, poeta wspominał z rozrzewnieniem pierożki czy bigos – podobno był wielkim miłośnikiem tej potrawy, podobno też z apetytem pałaszował (według wspomnień córki) przyrządzonego przez żonę indyka nadziewanego śliwkami albo kotlety na maśle, ale prawdziwego nasycenia szukał gdzie indziej.

Chociaż licealnym błędem jest utożsamianie podmiotu lirycznego z autorem wiersza, akurat w przypadku Romansu, wydanego w 1936 roku, można domyślać się, że jest to jedna i ta sama osoba. Poeta opisuje dwoje żebraków, szczęśliwych, mimo nędzy, bo sycących się prawdziwą miłością:

_{Romans śpiewam, bo śpiewam! Bo jestem śpiewakiem!}
_{Ona była żebraczką, a on był żebrakiem.}

_{Pokochali się nagle na rogu ulicy,}
_{I nie było uboższej w mieście tajemnicy…}

_{Nastała noc majowa, gwiaździście wesoła,}
_{Siedli – ramię z ramieniem – na stopniach kościoła.}

_{Ona mu podawała z wyrazem skupienia}
_{To usta do pieszczoty, to – chleb do gryzienia.}

_{I tak, śniąc, przegryzali pod majowym niebem}
_{Na przemian chleb – pieszczotą, a pieszczotę – chlebem.}

_{I dwa głody sycili pod opieką wiosny:}
_{Jeden głód – ten żebraczy, a drugi – miłosny.}

_{Poeta, co ich widział, zgadł, jak żyć potrzeba?}
_{Ma dwa głody, lecz brak mu – dziewczyny i chleba.}

Ten niemożliwy do zaspokojenia głód poeta opisywał już wcześniej. Choćby w 1908 roku (czyli roku urodzin drugiej córki Leśmiana) w warszawskiej „Nowej Gazecie” ukazał się wiersz Dwa krzyże, w którym pojawił się motyw jednoczesnej miłości dwóch kobiet – i tęsknoty za kobietą trzecią.

_{Dwa krzyże stały nad mą mogiłą –}
_{Ale trzeciego krzyża – nie było…}

_{Gdym zdobył wieniec szczęścia i chwały –}
_{Dwie mnie dziewczyny umiłowały.}

_{Jedna mówiła, że bólem kocha…}
_{Weselem – druga, bo więcej płocha.}

_{Jedna weselem, a druga bólem…}
_{Każda mię swoim przezwała królem!}

_{Bo nie znalazły w chwili omdlenia}
_{Pieszczotliwszego dla mnie imienia!...}

_{Lecz mimo pieszczot ciągłej zamieci,}
_{Ja – niestrudzony – śniłem o trzeciej!…}

Ta trzecia pojawiła się w życiu „niestrudzonego” poety w 1917 roku. Leśmian miał wówczas 40 lat i jak pisał o nim Piotr Łopuszański w biografii Bywalec zieleni, przeżywał kryzys wieku średniego. „Zawodowo odniósł nieduże sukcesy, miał na koncie jeden zaledwie tom wierszy, […] jednocześnie czuł, że młodość minęła, a on nie przeżył jeszcze tego, o czym marzył. Trochę podróżował, lecz mizeria finansowa nie pozwoliła mu nigdy mieć spokojnej głowy o bezpieczny byt rodziny”.

W lipcu lub w czerwcu kolejny raz wyjechał do domu Sunderlandów do Iłży, jak zwykle sam. Zofia z córkami została w Warszawie, przygotowywała się do wystawy w Zachęcie. Chociaż małżeństwo formalnie nadal istniało, oparte było już tylko na wspomnieniach dawnej zażyłości i ciągłej życzliwości, ale nie na głębokim uczuciu. Także romans z Celiną, choć wciąż trwał, nie był tym, o czym marzył poeta. Chociaż z jego bujnej, rudej czupryny zaczesanej do góry (zawsze to kilka centymetrów), z której niegdyś słynął, pozostały marne resztki, to czterdziestoletni Leśmian nadal miał gorące serce.

Dora Lebenthal była lekarką, specjalizowała się w chorobach skórnych i wenerycznych. Pracowała w Szpitalu św. Łazarza w Warszawie, w Iłży znalazła się przypadkiem: przyjechała w odwiedziny do swojej przyjaciółki… Celiny. Historia się powtórzyła. Podobnie jak 15 lat wcześniej w Paryżu Leśmian poznał – i natychmiast pokochał. Trzeba jednak oddać, że ten grom z jasnego nieba najprawdopodobniej był, podobnie jak kiedyś w przypadku Zofii, uzasadniony. Jan Brzechwa (który również pozostawał przez pewien czas pod urokiem Dory) wspominał ją jako kobietę o naturalnym wdzięku i niezwykłym charakterze. Podobnie jak Celina i jak Zofia była młodsza od Leśmiana o osiem lat, miała piękne włosy – w wierszu Anioł o ich kolorze napisze: „hartowana w niekochaniu miedź” – i dołeczki w policzkach (to już wspomnienie Brzechwy). I tak samo jak wcześniejsze ukochane poety odwzajemniła jego uczucie.

Bolesław Leśmian "Klechdy sezamowe" [galeria]

Styl wyświetlania galerii

wyświetl slajdy

I tutaj zaczyna się największa literatura. Niedaleko domu Sunderlandów było wzgórze z zamkiem, a na tym wzgórzu rosły maliny – i to właśnie tam spotykał się zakochany poeta z zakochaną dermatolożką. Podobno właśnie zbierając maliny (tak pisze Piotr Łopuszański), Leśmian wyznał Dorze swoją miłość, a ona odpowiedziała swoją przychylnością. I to właśnie te wspomnienia stały się zaczynem jednego z najważniejszych wydarzeń w poezji polskiej XX wieku – powstania erotyku W malinowym chruśniaku i całego cyklu wierszy miłosnych pod tym samym tytułem (z wierszami z tego cyklu powstała także płyta Krystyny Jandy i Marka Grechuty). Przypomnijmy ten najsłynniejszy miłosny utwór:

_{W malinowym chróśniaku, przed ciekawych wzrokiem}
_{Zapodziani po głowy, przez długie godziny}
_{Zrywaliśmy przybyłe tej nocy maliny.}
_{Palce miałaś naoślep skrwawione ich sokiem.}

_{Bąk złośnik huczał basem, jakby straszył kwiaty,}
_{Rdzawe guzy na słońcu wygrzewał liść chory,}
_{Złachmaniałych pajęczyn skrzyły się wisiory,}
_{I szedł tyłem na grzbiecie jakiś żuk kosmaty.}

_{Duszno było od malin, któreś, szepcząc, rwała,}
_{A szept nasz tylko wówczas nacichał w ich woni,}
_{Gdym wargami wygarniał z podanej mi dłoni}
_{Owoce, przepojone wonią twego ciała.}

_{I stały się maliny narzędziem pieszczoty}
_{Tej pierwszej, tej zdziwionej, która w całem niebie}
_{Nie zna innych upojeń, oprócz samej siebie,}
_{I chce się wciąż powtarzać dla własnej dziwoty.}

_{I nie wiem, jak się stało, w którem okamgnieniu,}
_{Żeś dotknęła mi wargą spoconego czoła,}
_{Porwałem twoje dłonie — oddałaś w skupieniu,}
_{A chróśniak malinowy trwał wciąż dookoła.}

Maliny w Iłży stały się tym samym, czym wiek wcześniej stał się dla niemieckiej poezji listek ginkgo biloba w Weimarze. Tak jak Goethe w wierszu do Marianne von Willemer, tak Leśmian w utworze dla Dory upamiętnił miejsce wielkiego uczucia i przyrodę, która była świadkiem ich miłosnych uniesień. Co prawda Weimar współcześnie z listka ginkgo biloba, który Goethe podarował ukochanej, uczynił wielką atrakcję turystyczną, podczas gdy maliny w Iłży nie zyskały niestety aż tak atrakcyjnego statusu, ale chruśniak nadal istnieje, tak samo jak zbocze, po którym spacerowali zakochani.

Trzy miłości

Leśmian, mimo nowego romansu, nie zakończył związku z Celiną. Dopiero mniej więcej w 1920 roku wygasła ich romantyczna relacja (ale nie przyjaźń Celiny: ani z Leśmianem, ani z Dorą). Nie rozstał się też z Zofią, a kiedy ona w końcu – dopiero w 1925 roku – dowiedziała o romansie męża, przekonał ją, aby nie wnosiła o rozwód.

Dora długo miała nadzieję na ślub z Leśmianem, ale w końcu musiała pogodzić się z rolą kochanki. I niosła tęże rolę przez kolejne lata z niespotykaną siłą. Dysponująca znaczniejszymi funduszami niż rodzina Leśmiana, nieraz wspierała ją finansowo. Brzechwa wspominał, że zaopatrywała poetę w jedzenie i pieniądze – musiała wiedzieć, że skorzysta z tego nie tylko sam poeta, ale też jego żona i córki.

Od połowy 1918 roku Leśmian dzielił życie na dwa domy. Dzięki znajomościom żony dostał posadę w Hrubieszowie, ale już po czterech dniach od objęcia posady… poprosił o urlop i pojechał do Warszawy, najpewniej do mieszkania Dory (to jej adres podawał jako swój korespondencyjny na przykład w listach z Żeromskim). Wrócił po miesiącu – i po kolejnych czterech dniach znowu wsiadł w pociąg do stolicy.

Oficjalnie w Hrubieszowie był zatrudniony przez cztery lata, ale znaczną część tego czasu spędził w mieszkaniu Dory na Marszałkowskiej. Męczyło go życie na prowincji, nie tylko dręczyła go tęsknota za kochanką, ale także czuł się odcięty od życia literackiego, które właśnie w tych latach rozkwitało w Warszawie. Od rezygnacji z pracy powstrzymywała go jednak odpowiedzialność za byt córek i żony – chociaż konieczność zarabiania pieniędzy zawsze była dla niego udręką, nie można powiedzieć, że nie troszczył się – na tyle, na ile umiał – o rodzinę.

Z okresu rozłąki zachowały się trzy listy poety do Dory – o wiele bardziej rozerotyzowane niż jego wiersze. W jednym z nich pisze: Całuję, liżę i wącham nóżki Twoje i pupuchnę, i kędzierzawkę”, w drugim zapewnia: „Zlizuję brudziki z Twoich nóżek wonnych i z kędzierzawki mięciuchnej, ślinię Twoje usteczka i piersiczki, wącham i liżę Twoją pupuchnę i czekam na list”, w końcu w trzecim: „Całuję rączki Twoje i nóżki, każdy paluszek, wdycham Twój oddech słodki, zlizuję wszystkie brudziki, kocham bez miary”…

I chociaż w każdym z tych trzech listów też martwił się, czy aby miłość kochanki nie wygasła, także z jej strony uczucie nadal trwało. Być może nie umiała o nim pisać tak otwarcie jak Leśmian, ale swojej lojalności wobec poety dowiodła ponad wszelką wątpliwość kilka lat później.

Klęska

Od 1922 roku Leśmian pracował już nie w Hrubieszowie, lecz w Zamościu, jako notariusz, jak pisze Łopuszański: „Dla poety nastało kilka lat dostatku i swobodnego dysponowania gotówką”. Jednak tak samo jak wcześniej w Hrubieszowie – znaczną część czasu spędzał poza miejscem pracy, prowadzenie notariatu pozostawiając swojemu zastępcy. Bywał w Warszawie, ale także w Paryżu czy Monte Carlo, gdzie nie tylko grał w kasynach, ale też zastanawiał się nad „odmładzającą kuracją” słynnego wówczas doktora Siergieja Woronowa. Kuracja – według Leśmiana sprawdzona i przynosząca wspaniałe rezultaty – polegała na podaniu małpich hormonów, co miało przywracać mężczyznom dawną sprawność seksualną. Nie wiadomo jednak, czy poeta poddał się leczeniu, ani – jeżeli do kuracji doszło – jakie przyniosła rezultaty, choć najpewniej nie różniły się one od efektów wszelkich zabiegów, którym Leśmian tyleż z nadzieją, co bez powodzenia, poddawał się w walce z łysiną. Wkrótce jednak dręczącą myśl o starzejącym się ciele przysłoniły inne kłopoty.

W sierpniu 1929 roku rutynowa kontrola finansowa wykazała braki w zamojskiej kasie. Okazało się, że zastępca Leśmiana przez lata korzystał z nieuważności szefa. Poeta – w świetle prawa odpowiedzialny za finanse notariatu – nie tylko stanął przed groźbą bankructwa, lecz także więzienia. Chociaż przez ostatnie lata zarabiał wspaniale, nie oszczędzał. I wtedy właśnie Dora pokazała, jak wielka jest jej miłość. Jak pisał o niej Brzechwa: „pozbyła się bez wahania luksusowego mieszkania […]. Za uzyskaną ze sprzedaży kwotę pokryła w poważnej części zdefraudowaną sumę”.

Leśmian zachował posadę i w kolejnych latach spłacał długi, ale cała sprawa odbiła się na jego zdrowiu. W połowie 1932 roku, po poważnym ataku serca, przez kolejne tygodnie musiał pozostać na zwolnieniu lekarskim. Zamiast małpich hormonów na potencję poeta musiał przyjmować leki na serce.

Pracę w Zamościu zakończył ostatecznie w 1935 roku. Chociaż jeszcze w 1936 roku opublikował erotyk Nocą umówioną, w którym podmiot liryczny wspominał, jak to „Przyszło do mnie ciszkiem to przychętne ciało” i następnie „Lgnęło mi do piersi – ofiarnie pachnące,/ Domyślnie bezwstydne i – posłuszniejące…” – to jednak siły poety były już na wyczerpaniu. Tom Napój cienisty, wydany w 1936 roku, był ostatnim, który ukazał się za jego życia.

Jeszcze na początku roku 1937 Leśmian zdążył spoliczkować narzeczonego swojej młodszej córki Wandy, który zaproponował jej zamiast małżeństwa romans – jako że ona była pochodzenia żydowskiego, a on członkiem ONR-u.

Jeszcze w kwietniu zdążył zapłakać na pogrzebie swojego wielkiego przyjaciela Franca Fiszera, tego samego, który mówił o pustej dorożce.

Jeszcze wybrał tytuł do kolejnego tomu – Dziejba leśna (został wydany w 1938 roku) i jeszcze w październiku zdążył napisać traktat o poezji polskiej, który to traktat, według wspomnień córki Wandy, najpierw przeczytał swojej wieloletniej cichej towarzyszce życia – Zofii. Nie zdążył go już tylko wygłosić. Zmarł 5 listopada, trzy dni przed planowanym posiedzeniem Polskiej Akademii Literatury, zaledwie w wieku 60 lat.

Trumnę, poza córkami, pisarzami i poetami (m.in. Janem Brzechwą, Zenonem Przesmyckim czy Julianem Tuwimem) odprowadzały kobiety, które Leśmian pokochał w swoim życiu. Zofia, Celina i Dora. Na pogrzebie były wszystkie trzy. Według nekrologów zmarł na serce.

Oszczędzona została mu druga wojna światowa. A w wierszach, które po nim pozostały, ludzie – jeśli już umierali – to nie w getcie i obozach, ale po prostu z miłości. Jak ta dwójka nieszczęsnych, zakochanych ludzieńków z tomu Łąka.

_{Często w duszy mi dzwoni pieśń, wyłkana w żałobie,}
_{O tych dwojgu ludzieńkach, co kochali się w sobie.}

_{Lecz w ogrodzie szept pierwszy miłosnego wyznania}
_{Stał się dla nich przymusem do nagłego rozstania.}

_{Nie widzieli się długo z czyjejś woli i winy,}
_{A czas ciągle upływał – bezpowrotny, jedyny.}

_{A gdy zeszli się, dłonie wyciągając po kwiecie,}
_{Zachorzeli tak bardzo, jak nikt dotąd na świecie!}

_{Pod jaworem – dwa łóżka, pod jaworem – dwa cienie,}
_{Pod jaworem ostatnie, beznadziejne spojrzenie.}

_{I pomarli oboje bez pieszczoty, bez grzechu,}
_{Bez łzy szczęścia na oczach, bez jednego uśmiechu.}

_{Ust ich czerwień zagasła w zimnym śmierci fiolecie,}
_{I pobledli tak bardzo, jak nikt dotąd na świecie!}

_{Chcieli jeszcze się kochać poza własną mogiłą,}
_{Ale miłość umarła, już miłości nie było.}

_{I poklękli spóźnieni u niedoli swej proga,}
_{By się modlić o wszystko, lecz nie było już Boga.}

_{Więc sił resztą dotrwali aż do wiosny, do lata,}
_{By powrócić na ziemię – lecz nie było już świata.}

Język Polish

poezja

dwudziestolecie międzywojenne

poeci

miłość

erotyka polska