Łemkowie robią „Hołos”. O kulturze, która nie znikła

fot.-sonia-herbut-lemkowska-opera-holos-nfm-41_copy.jpg, default, Scena z przedstawienia operowego „Hołos", reżyseria: Oksana Terefenko-Horoszczak, 2024,fot. Sonia Herbut/ Narodowe Forum Muzyki

#teatr

#dziedzictwo

Chciałam pokazać, że my, młodzi Łemkowie potrafimy stworzyć dzieło na miarę naszych czasów. Że mamy coś do powiedzenia, a nasz głos jest ważny – mówi Daria Kuziak, autorka pierwszej na świecie opery łemkowskiej.

„Hołos” znaczy po łemkowsku głos. Opera pod tym tytułem, która po premierze w 2024 roku powraca w sezonie 2025/26, opowiada o dwóch siostrach, Marysi i Hańci. Po śmierci starszej z nich młodsza podczas wypasania owiec słyszy jej głos. Podąża za nim – i odnajduje ducha Marysi. Żyjąca siostra śpiewa swoje partie klasycznym głosem operowym, a nieżyjąca – białym. Pod koniec ich spotkania starsza przekazuje młodszej dar – Hańcia zaczyna śpiewać białym głosem.

Autorem libretta jest zafascynowany kulturą Łemków filolog i etnomuzykolog Paweł Błoch, natomiast pomysłodawczynią fabuły, kompozytorką i spiritus movens całego przedsięwzięcia – Daria Kuziak.

– Postaci sióstr symbolizują Łemkowynę: starsza siostra to ziemia, nasze lasy, góry, to co utraciliśmy. Młodsza siostra oznacza to, co mamy w sercach: przywiązanie, ciepłe myśli o tej krainie – mówi Kuziak. – Dzięki otrzymanemu głosowi bohaterka pamięta o swojej ukochanej siostrze i idzie przez życie, nosząc w sobie jej cząstkę. Bo ci, których już nie ma, mogą być z nami na zawsze, jeśli o nich pamiętamy.

Ja, Łemko

Kompozytorka, która urodziła się i mieszka w Głogowie na Dolnym Śląsku, przez wiele lat grała na skrzypcach w Łemkowskim Zespole Pieśni i Tańca „Kyczera” w Legnicy. Obecnie związana z zespołem н’лем folk, grającym nowoczesne wersje tematów łemkowskich jako skrzypaczka i saksofonistka. Skomponowała blisko dwadzieścia utworów kameralnych, symfonicznych i elektronicznych. Jest nie tylko kompozytorką, ale także animatorką kultury łemkowskiej. Jako jedna z niewielu osób zdawała maturę z języka łemkowskiego, współtworzyła również kampanię informacyjną „Ja, Łemko”, zachęcającą do deklarowania narodowości łemkowskiej podczas Narodowego Spisu Powszechnego z 2021 roku. Wówczas narodowość tę zdeklarowało około 13 tysięcy osób, jednak prawdopodobnie Łemków jest w Polsce kilkukrotnie więcej.

Łemkowie to mniejszość etniczna, żyjąca na terenie Polski i Słowacji od późnego średniowiecza. Zamieszkiwała tereny Beskidu Niskiego, części Beskidu Sądeckiego i Bieszczadów. To społeczność, która przez wieki zachowywała własny język, obyczaje i tradycję, lecz w 1947 roku została rozproszona w wyniku akcji „Wisła”, kiedy tysiące rodzin zostało brutalnie przesiedlonych na tak zwane Ziemie Odzyskane (współcześnie tę nazwę, ukutą na potrzeby PRL-owskiej propagandy, zastępuje się coraz częściej określeniem Ziemie Zachodnie i Północne). Była to część operacji wymierzonej w Ukraińską Powstańczą Armię oraz jej zaplecze, pociągnęła za sobą pacyfikację ludności ukraińskiej, ale także łemkowskiej i bojkowskiej.

Pielęgnujący swoją odrębność i przywiązani do ziemi Łemkowie nie pasowali do wizji jednolitego narodowościowo i postępowego państwa, byli więc celowo rozpraszani, tępiono ich kulturę i język. Żyjący w diasporze byli w czasach PRL dyskryminowani, nierzadko musieli ukrywać swoje pochodzenie.

Dziadkowie i pradziadkowie Darii Kuziak podzielili los swojej społeczności. W 1947 roku zostali zmuszeni do opuszczenia rodzinnych wsi. Babka od strony ojca miała w chwili przesiedlenia sześć lat, druga, ze strony matki, urodziła się już na Dolnym Śląsku. Jej przodkowie zamieszkali we wsiach w gminie Rudna, w której osiadło wielu Łemków – do dziś są tu największe ich skupiska. Dzięki temu, w przeciwieństwie do Łemków rozproszonych po całych Ziemiach Zachodnich i Północnych, Daria miała w domu kontakt z kulturą swoich przodków.

– Moi przodkowie mieli to szczęście, że jakoś się odnaleźli, mieli sąsiadów, z którymi mogli się spotykać i kultywować swoje tradycje – mówi Kuziak. – Wiem, że nieco inaczej sytuacja wyglądała wśród innych Łemków, również w mojej rodzinie. Myślę, że mieli dużo nieprzyjemności przez łemkowskie korzenie i dlatego nie chcieli się z nimi afiszować, woleli w jakiś sposób odciąć się od swojego pochodzenia, zostawić kulturę. Miałam taki moment życiu, kiedy było dla mnie niezrozumiałe, czemu niektórzy się tak kryją. Potrzebowałam dojrzeć, żeby zrozumieć, że nic nie jest bez powodu. To były bardzo trudne czasy.

Strach został do pewnego stopnia przekazany także pokoleniu rodziców Darii. Jej ojciec uczył się w Legnicy. Któregoś roku w styczniu wracał pociągiem do domu na prawosławne Boże Narodzenie – obchodzone 13 dni później. Jego kolega jechał tym samym pociągiem, ale ani jeden, ani drugi nie powiedzieli kolegom, że jedzie na święta.

– Mój tata należy do takiego pokolenia, które siedziało z dorosłymi, podczas gdy oni gadali. Jako mały chłopak nasłuchał się o przesiedleniach, o dawnych czasach w górach i o tym, jak Łemkowie tęsknili za swoją ziemią – mówi Kuziak.

W ich rozmowach rzadko padała nazwa Łemkowyna jako określenie krainy geograficznej, z której zostali wysiedleni. Zamiast tego mówiło się „góry”:

– Inni mogli nie rozumieć, o jakie góry nam chodzi – mówi Daria Kuziak. – Sądzę, że to także mogło wynikać z wyparcia, niechęci do przyznania się, że jest się Łemkiem. Mówiło się więc, że coś było „w górach” albo że ktoś urodził się „w górach” i wszyscy Łemkowie wiedzieli, o jakich górach mowa.

Wskutek dyskryminacji tradycja i język łemkowski niemal całkowicie zniknęły ze sfery publicznej. Przetrwały jednak w domach. Stopniowe odradzanie się kultury łemkowskiej nastąpiło dopiero po 1989 roku. Dziś język ten obecny jest w szkołach, a kultura jest pielęgnowana podczas tradycyjnych, uroczystych spotkań zwanych watrami. Do odrodzenia języka łemkowskiego przyczyniła się w Polsce też Ustawa o mniejszościach narodowych i etnicznych oraz o języku regionalnym z 2005 rok, która uznała Łemków za mniejszość etniczną, a ich etnolekt zyskał status języka mniejszości etnicznej.

Łemkowska Opera „Hołos" [galeria]

Styl wyświetlania galerii

Wyświetl slajder (domyślny)

Tradycja odzyskana

Sama kompozytorka nigdy nie spotkała się z dyskryminacją z powodu tego, że jest Łemkinią, a strach przodków zmienił się u niej w dumę z własnej kultury. Język łemkowski zna od dziecka, wychowała się w rodzinie dwujęzycznej.

– Myślę, że rodzice celowo mówili do mnie po łemkowsku, żebym poznała nasz język, to przyszło im naturalnie. Natomiast wielu moich znajomych mówiło w domach tylko po łemkowsku i zderzyło się z polskim dopiero w przedszkolu. Z drugiej strony spora grupa Łemków z młodego pokolenia nie miała w dzieciństwie kontaktu z językiem albo porozumiewali się nim tylko z dziadkami i babciami. Tożsamość i język odkrywali już świadomie jako nastolatkowie, co nie było takie łatwe choćby ze względu na zapis cyrylicą. Wielu moich znajomych z zespołu „Kyczera” uczyło się łemkowskiego niemal od zera. Kierownik Jerzy Starzyński pilnował, żebyśmy rozmawiali po łemkowsku, jak słyszał rozmowę po polsku, to zwracał uwagę, żebyśmy jednak mówili w swoim języku – mówi.

Kultura łemkowska była jednak przekazywana Darii i jej rówieśnikom nie tylko przez język, ale także przez śpiew i tradycje. Pieśni stanowią nośnik języka i zwyczajów społeczności Łemków, towarzyszą w ważnych chwilach, łączą.

– W moim domu zawsze dużo się śpiewało – mówi Kuziak. – Do tej pory często spontanicznie śpiewamy razem przy okazji różnych spotkań, a nawet w samochodzie. Jako dziecko chłonęłam tę kulturę. Wspólne śpiewy sprawiły, że bardzo wcześnie nauczyłam się grać ze słuchu, ponieważ chciałam w nich uczestniczyć. Dzięki obcowaniu z żywą kulturą i folklorem dużo improwizowałam, co przełożyło się na późniejszą łatwość w komponowaniu.

Od dziecka brała udział w watrach, organizowanych co roku festiwalach kultury łemkowskiej. Ważną rolę odegrały także tradycje – świąteczne i weselne. Już jako kilkuletnia dziewczynka uczestniczyła w łemkowskich weselach, wystrojona w uszyty przez mamę, haftowany koralikami gorset inspirowany ludowym strojem.

Stroje ludowe są do dzisiaj ważnych elementem wesel łemkowskich. Noszą je drużbowie i dróżki, którzy podczas ślubu stoją za parą młodą i trzymają nad jej głowami koronę. O północy następuje kolejny tradycyjny moment – ceremonia darowin, która odbywa się po oczepinach. Zwyczaj nakazuje, by zapłacić za taniec z panną młodą, a niekiedy też panem młodym. Zapłatę za taniec stanowią prezenty.

– Przyjęte jest, że przed wręczeniem prezentu bierze się mikrofon i śpiewa przyśpiewkę, najczęściej wymyślaną specjalnie dla nowożeńców – mówi Daria Kuziak. – Brałam w tym udział już jako kilkuletnie dziecko. Rodzice wymyślali przyśpiewkę, potem długo uczyliśmy się słów na pamięć, a potem śpiewaliśmy wszyscy i tańczyliśmy. Byłam nie tylko obserwatorką, ale uczestniczką tej tradycji i byłam z tego dumna.

Dzisiaj Daria kultywuje te tradycje i na prawie wszystkie wesela zakłada do kwiecistej spódnicy gorset wzorowany na strojach ze wsi, z której pochodzą jej dziadkowie. Często wymyśla też specjalną przyśpiewkę. Zaznacza, że nie jest w tym odosobniona. Wielu znajomych jako dzieci też chodziło na wesela w strojach ludowych i uczyło się zwyczajów, i dzisiaj z tą samą dumą pielęgnują zwyczaje.

Jednym z materialnych symboli kultury łemkowskiej jest krywulka – bogato zdobiony, wielokolorowy naszyjnik z drobnych koralików, którego wzory mają bogatą symbolikę. W 2024 r. krywulki zostały wpisane na listę światowego dziedzictwa niematerialnego UNESCO. Daria ma kolekcję tych ozdób, nosi je także na co dzień, są też ważnym elementem kostiumów do opery „Hołos”. W dzieciństwie widywała je tylko na watrach, teraz przeżywają renesans. – Krywulki występowały we wsiach na wschodzie Łemkowyny, takich jak Komańcza, więc moje babcie ich nie nosiły. Ale jestem dumna, że trafiły na listę UNESCO i cieszą się coraz większą popularnością, nie tylko wśród Łemków.

Opera dyplomowa

Fragmenty opery Hołos były pracą licencjacką Darii Kuziak – artystka studiowała kompozycję i teorię muzyki na Akademii Muzycznej we Wrocławiu pod kierunkiem prof. Grażyny Pstrokońskiej-Nawratil.

– W niektórych wcześniejszych utworach świadomie nawiązywałam do swojego pochodzenia, w innych starałam się tego uniknąć, ale i tak czasami wychodziło na to, że nawiązanie było. Nie chodzi tylko o użycie cytatu z łemkowskiej pieśni, ale o rodzaj wrażliwości, duchowości i mistycyzmu, które są obecne w naszej kulturze. Jakaś tajemnica, baśniowość, które są dla mnie bardzo ważne.

Kompozytorka od początku wiedziała, że w pracy dyplomowej połączy orkiestrę kameralną z kapelą łemkowską, dopiero później zaczęła szukać odpowiedniego gatunku muzycznego.

– W stronę opery pchnęło mnie zamiłowanie do opowiadania historii – mówi. Jej drugą wielką fascynacją jest biały śpiew: – To jest głos ludowy, głos naszych korzeni.

Na potrzeby dyplomu powstała mniej więcej jedna trzecia opery. Później do folku i klasycznej muzyki współczesnej doszedł jeszcze komponent elektroniki:

– Zależało mi na włączeniu do utworu sceny cerkiewnej, ale nie wyobrażałam sobie, że chór wejdzie na scenę i zacznie śpiewać, to byłaby sztuczna sytuacja. Uznałam więc, że wykorzystam nagrany śpiew cerkiewny. Jestem prawosławna i przywiązana do tego obrządku, który opiera się na śpiewie, bez towarzyszenia instrumentów.

Hołos to opera kameralna na dwa głosy solowe, kapelę łemkowską, orkiestrę kameralną i elektronikę. Kompozytorka, choć zafascynowana folklorem, nie chciała zamykać się w jego konwencji. Inspiracje ludowe połączyła z muzyką współczesną, udowodniając, że kultura łemkowska jest żywa, rozwija się.

– Chciałam pokazać, że my młodzi Łemkowie potrafimy zrobić coś, co jest na miarę naszych czasów, że mamy coś do powiedzenia i nasz głos – hołos – jest ważny.

Białym głosem

W projekcie biorą udział głównie osoby młode – nie tylko spośród społeczności łemkowskiej. Reżyserką spektaklu została pochodząca z rodziny ukraińskiej przesiedlonej w ramach Akcji Wisła Oksana Terefenko-Horoszczak. Łemkami, oprócz kompozytorki, są dyrygent Jakub Przybycień, narrator wersji łemkowskiej Igor Herbut, a także członkowie zespołu Kyczera z Legnicy. Towarzyszą im tancerze Teatru Rozbark z Bytomia pod dyrekcją choreografki Anny Piotrowskiej. Scenografię oraz kostiumy do spektaklu stworzyła Monika Ika Wójcik.

Jeszcze zanim powstała opera, już było wiadomo, kto zaśpiewa partie solowe.

– Partię Marysi pisałam od razu z myślą o sopranistce Justynie Bluj, która przepięknie śpiewa białym głosem – mówi Kuziak.

Partię Hańci wykonuje sopranistka Aleksandra Malisz, artystka Opery Wrocławskiej.

Przyszłość, nie przeszłość

W operze wykorzystano także ważne świadectwo historii i tożsamości Łemków: fragmenty listów, które przesiedleńcy wysyłali do krewnych w Stanach Zjednoczonych i które potem znalazły się w książce Preselyly nas musowo. Listy Łemków z lat 1947–1948, tom I, autorstwa Jerzego Starzyńskiego.

– Można w nich przeczytać o tym, o czym babcia już nam nie opowie – mówi kompozytorka. – Wtedy ludzie nie wiedzieli, co ich spotka, przeżywali ogromny strach, głód, rozpacz: przyjeżdżali do pustych domów, bez okien i drzwi. Wiele listów jest o tym, że przesiedleńcy chcą się zabić, nie wiedzą, co zrobić ze sobą i z dziećmi. Oczywiście podobny los spotkał nie tylko Łemków, w tamtych czasach miliony ludzi doświadczyło przesiedleń. Dlatego chciałabym, żeby opera trafiła do wszystkich ludzi, którzy mają trudną pamięć przodków i pamięć przesiedlenia.

Mimo że opera nawiązuje do akcji „Wisła”, jej autorka nie chciała skupiać się na tych tragicznych wydarzeniach.

– Musimy iść do przodu, myśleć także o tym, co mamy do zaoferowania dzisiaj – mówi. – Chciałam pokazać naszą kulturę w nowym świetle, zainteresować nią innych.

Być Łemkiem dzisiaj

Przez dekady dyskryminowana, dzisiaj kultura łemkowska jest coraz bardziej widoczna w głównym nurcie. Istnieją zarówno zespoły prezentujące pieśni i tańce w tradycyjnej formie, jak i inicjatywy łączące tradycję z brzmieniami jazzowymi czy rockowymi. Działają dwa radia internetowe i jeden kanał telewizji internetowej.

Młodzi Łemkowie są gotowi dzielić się swoją twórczością ze światem:

– Różnica między nami a naszymi rodzicami, dziadkami czy pradziadkami jest taka, że my dzisiaj nie boimy się mówić o tym, że jesteśmy Łemkami, nie wstydzimy się tego w żaden sposób – mówi Kuziak. Nie uważa też, że kultura łemkowska jest dzisiaj marginalizowana. – Instytucje, z którymi współpracujemy, są niezwykle otwarte i pomocne. Ale nadal wiele osób nie wie nic o Łemkach, często jesteśmy myleni z narodem ukraińskim albo polskim. Chodzi mi po prostu o uznanie nas za odrębną mniejszość. Prawnie jest to uregulowane, ale nie idzie za tym świadomość społeczna. Myślę, że do tego jeszcze długa droga.

Prapremiera opery Hołos odbyła się w 2024 roku w Narodowym Forum Muzyki we Wrocławiu z udziałem orkiestry Leopoldinum.

We wrześniu 2025 roku odbył się spektakl w Krakowie, następne będą miały miejsce jesienią 2025 w Warszawie i Wrocławiu, za każdym razem z inną orkiestrą.

Język Polish

łemko

opera

dziedzictwo