Kujawiak w Fukuyamie. O japońskiej szkole polskiego folkloru

kujawiak_fotos_0201_copy.jpg, default, Kadr z filmu „Japoński kujawiak” w reżyserii Dagmary Furgał, 2025, fot. materiały prasowe producenta filmu

#film

W latach 80. Yoshiaki Oka przyjechał na polską wieś i obejrzał występ polskiego zespołu pieśni i tańca. O tym, co z tego wynikło, opowiada filmowy dokument Dagmary Furgał Japoński kujawiak.

„Kole-ba-ny, kole-ba-ny. Krok, krok, krok. Param-pam-pam, zatrzymanie! Panowie mają patrzeć nad ramieniem pań!”.

Kobiety w haftowanych gorsetach, kwiecistych spódnicach i bluzkach z bufiastymi rękawkami dzielą się na dwie grupki, niektóre będą dziś odgrywać rolę panów. Wszystkie oczy zwrócone są na nogi instruktora, usta bezgłośnie powtarzają, odliczając razem z nim: „Krok, krok, krok, hołubiec, hołubiec”.

Piękna scena filmowego dokumentu, w której uderza nie tylko niezwykłość sytuacji – starsze Japonki w polskich strojach ludowych tańczą kujawiaka – lecz także urok samego tańca. Wznoszenie i opadanie. Energiczne wyrzucenie ramienia w górę, lekkie uniesienie podbródka. Przytup! Japoński nauczyciel tańca odczytuje tytuł z okładki płyty: Kujawiaczek nieboraczek.

W latach 60. w Japonii, na fali powrotu do narodowych tradycji, powróciła także popularność tańców ludowych. Młodzi uczyli się tradycyjnego bon-odori, rytualnego tańca „dla zmarłych” wykonywanych w kręgu albo w rzędach podczas uroczystych obchodów japońskiego święta zmarłych.

Dwudziestoparoletni Yoshiaki Oka, podobnie jak jego znajomi, tańczył w lokalnym zespole. Zajęcia były dla niego trochę hobby, a trochę odskocznią od codziennych obowiązków – po szkole średniej zaczął pracę w zakładzie wodociągów w Fukuyamie.

Kiedy przyjechał do Europy na światowe zawody tańców ludowych, po raz pierwszy zobaczył coś zupełnie odmiennego od tego, co ćwiczył w swoim zespole. Tradycyjne tańce z Polski, Czech czy Węgier zrobiły na nim ogromne wrażenie: „nie wiedziałem, że takie tańce istnieją, jakbym dostał obuchem w głowę!” – mówi w filmie dokumentalnym Dagmary Furgał Japoński kujawiak. Podczas kolejnego wyjazdu w jednej z polskich wiosek nagrał ludowe występy. Już po powrocie do Japonii z tamtej amatorskiej kasety uczył się pierwszych kroków poloneza czy kujawiaka.

A potem w mieście Tomonoura niedaleko Fukuyamy założył własne Stowarzyszenie Tańca Ludowego.

Znakomity dokument Dagmary Furgał łączy archiwalne fragmenty japońskich programów telewizyjnych ze współczesnymi nagraniami prób w szkole pana Oka. „W polskim tańcu najważniejsze jest patrzyć na partnera. Nawet jeśli są osoby, które w domu nie patrzą na małżonka, tutaj muszą to robić” – żartuje nauczyciel do swoich uczennic. Na sali jest kilku mężczyzn, ale większość z 350 uczniów (łącznie) to kobiety, najczęściej w średnim albo starszym wieku. Krótko obcięte włosy, żadnych warkoczy, inaczej niż podczas pokazów kujawiaka w Polsce. A jednak, być może właśnie przez to zderzenie dwóch zupełnie odmiennych światów, nie można oderwać oczu od tańca.

Kujawiak razem z polonezem, mazurem, krakowiakiem i oberkiem tworzy wielką piątkę polskich tańców ludowych. Wyróżnia się spośród nich lirycznym charakterem, osoby w parze są zwrócone do siebie, delikatnie kołyszą się i wirują, trochę jak w wiedeńskim walcu. Nazywany był tańcem miłości, zakochanych. Bliskość, której wymaga, dla japońskich tancerzy nieraz jest trudną barierą, podobnie jak głośne zakrzyknięcie przy przytupie polskiego: „u, ha!”. Trzeba się otworzyć, zrezygnować z dystansu. Trudne dla człowieka wychowanego w kulturze promującej właśnie zdystansowanie i powściągliwość. Ale warto się przemóc. „Czuję się odmłodzona, myślę, że tak o 15 lat. Mam prawie 60, ale teraz czuję się na 40–45” – deklaruje jedna z uczestniczek tanecznych warsztatów. Odmładzająca siła kujawiaka działa także na właścicieli szkoły. Państwo Oka mają już około 80 lat, ale nadal prowadzą zajęcia, organizują warsztaty – nieraz prowadzone przez gości z Polski.

Polscy instruktorzy tańca przyjeżdżali do japońskiej szkoły już w połowie lat 80., a po upadku PRL-u relacje jeszcze się zacieśniły. Do zaprzyjaźnionych z państwem Oka należeli wybitni choreografowie i tancerze, m.in. Jerzy Wójcik – dyrektor artystyczny Zespołu Pieśni i Tańca „Śląsk”, a potem pedagog w zespole „Mazowsze”, a także jego żona Ewa Wójcik, tancerka „Mazowsza”. Przyjeżdżali do szkoły pana Oka prowadzić warsztaty taneczne, zachowały się relacje telewizyjne z japońskich programów, na których Wójcikowie pokazują kroki, gesty, a głos z off-u tłumaczy, że w Polsce popularne są właśnie takie romantyczne tańce (w jednym z takich programów z 1993 roku kujawiak został przez japońską lektorkę nazwany najbardziej romantycznym tańcem świata). W latach dwutysięcznych do szkoły zaczęli z kolei przyjeżdżać znakomici choreografowie młodszego pokolenia, Zofia i Jan Czechlewscy, również pedagodzy m.in. „Mazowsza” i „Śląska”.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Kadr z filmu „Japoński kujawiak” w reżyserii Dagmary Furgał, 2025, fot. materiały prasowe producenta filmu

Obrazek

kujawiak_fotos_03001_copy.jpg

Podróże odbywane były także w drugą stronę: z Japonii do Polski. W 2003 roku Yoshiaki Oka z żoną Yumiko podczas obchodów 50-lecia istnienia „Śląska” w siedzibie zespołu zatańczyli mazura – i jak piszą na stronie internetowej swojego Stowarzyszenia, ich występ został nagrodzony wielkim aplauzem. Ponadto jako pierwsi obcokrajowcy otrzymali dyplom uznania „Śląska” za zasługi w propagowaniu polskich tańców ludowych.

Ale 50. rocznica powstania „Śląska” została uczczona przez państwo Oka jeszcze w jeden sposób. Podczas pobytu w Polsce – wzięli ślub i urządzili łowickie wesele. Pod chatę krytą słomą przyjechali furmanką, odbyło się tradycyjne całowanie chleba. Na weselnym nagraniu razem z polskimi tancerzami ludowymi – wszyscy w łowickich strojach – bawią się w Chusteczkę haftowaną.

Zadzierzgnięte w tańcu przyjaźnie są silne: w kwietniu 2024 roku Zofia i Jan Czechlewscy poprowadzili w Fukuyamie warsztaty taneczne z okazji 40. rocznicy polsko-japońskiej wymiany tanecznej.

„To nie są nasze tańce, ale teraz my też je tańczymy. I wtedy tu jest Warszawa, wyobraźmy sobie, że jesteśmy na Zamku Królewskim” – mówi instruktor. Podczas zajęć uczestniczki dowiadują się o polskiej historii i kulturze, o obyczajach – kiedy słyszą od polskiego gościa, że w Polsce „panie mają pierwszeństwo”, wybuchają śmiechem. Śmieją się też, gdy słuchają przetłumaczonych słów piosenki: „Nie chcę cię, nie chcę cię, nie chcę cię znać / chodź do mnie, chodź do mnie, rękę mi dać”. Polska nauczycielka tańca tłumaczy, że w kujawiaku chodzi o wzajemne zwodzenie się, flirt: „Nie chcę z tobą tańczyć, ale jednocześnie chcę” – to dlatego para obejmuje się ramionami, ale jednocześnie odchyla się lekko od siebie.

Kiedy Yoshiaki Oka przeszedł na wcześniejszą emeryturę, założył muzeum polskich tańców ludowych. Marzył o nim już od lat 80. Można w nim obejrzeć na zdjęciach historię „Śląska”, tradycyjne stroje („Tę suknię kupiłem okazyjnie, zobaczcie, jaka jest ciężka” – zachęca zwiedzające), krakowskie figurki. Oka ubolewa tylko, że nie udało mu się stworzyć muzeum jeszcze za życia Jerzego Wójcika. Polski przyjaciel zmarł w 2008 roku.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Kadr z filmu „Japoński kujawiak” w reżyserii Dagmary Furgał, 2025, fot. materiały prasowe producenta filmu

Obrazek

kujawiak_fotos_0500000_copy.jpg

Kujawiak w XIX wieku zaczął przenikać z kultury ludowej do muzyki klasycznej. Inspirowali się nim m.in. Fryderyk Chopin oraz Karol Szymanowski. W Japonii stał się dla ponad trzystu uczniów i uczennic szkoły pana Yoshiaki Oka, często emerytów i emerytek, pretekstem do wyjścia z domu, sposobem na nawiązanie nowych znajomości, upiększeniem, chociaż trochę, codzienności. „Japoński Kujawiak to film o odnajdywaniu miłości, utrzymywaniu przyjaźni, ale i osobistym buncie przeciwko starości, zniedołężnieniu i przemijaniu” – mówi producent dokumentu, Tomasz Filiks.

Polski widz może w nim odnaleźć jeszcze coś innego. Nastrojowy, piękny taniec, w którym zakochane pary kołyszą się, wirują, zbliżają się i oddalają – i o którym być może wie on o wiele mniej niż uczestnicy lekcji tańca w portowym mieście niedaleko Fukuyamy.

Język Polish

film dokumentalny

japonia

kultura polska na świecie