Krystyna Wojtyna-Drouet: Kombinuję całe życie

Krystyna Wojtyna-Drouet: Kombinuję całe życie [WYWIAD]

1_krystyna_wojtyna-drouet._ja_dla_siebie_nie_istnieje_.jpg, default, Krystyna Wojtyna-Drouet w pracowni, fot. archiwum Krystyny Wojtyny-Drouet

sztuki wizualne

Krystyna Wojtyna-Drouet, która w 2026 roku świętuje setne urodziny, nigdy nie spoczęła na laurach – chociaż jako jedna zasłużonych twórczyń polskiej szkoły tkaniny miałaby do tego prawo. Nawet kiedy wzrok opinii publicznej na jakiś czas odwrócił się od tkaniny artystycznej, niestrudzenie tworzyła, pisała wiersze, wystawiała. O czasach prosperity twórczej i materialnego ubóstwa, a także o wyzwaniach stojących przed artystami w czasach PRL Krystyna Wojtyna-Drouet opowiada Piotrowi Polichtowi.

Dziś, w momencie, gdy polskie tkaniny znów są na ustach – i ścianach – wszystkich, trudno wyobrazić sobie, że przez długie lata do pracowni Krystyny Wojtyny-Drouet nikt nie zaglądał. Szczęśliwie z zakamarków pamięci całą polską szkołę tkaniny wywołał renesans rzemiosła, który jest pewnie w podobnej mierze pokłosiem pandemii, co globalnych zainteresowań ludzi znużonych nienamacalną rzeczywistością cyfrową. Rozmowę o artystycznych początkach i fluktuacji zainteresowań publiki traktujemy jako glossę do niedawnych przekrojowych wystaw prac Krystyny Wojtyny-Drouet w Galerii Test i Zachęcie – Narodowej Galerii Sztuki w Warszawie.

Piotr Policht: Zaczynała pani edukację artystyczną w Krakowie jeszcze w czasach okupacji. Jak się tam pani znalazła?

Krystyna Wojtyna-Drouet: Musiałam mieć w sobie ducha, który mnie popychał w tę stronę, bo jeszcze podczas wojny, jako nastolatka, pasjonowałam się rzeźbą. Robiłam wówczas całkiem niezłe rzeźby, więc mój ojciec w 1942 roku posłał mnie do szkoły w Krakowie. Była to właściwie dawna Akademia Sztuk Pięknych, zlikwidowana przed Niemców i przemianowana na Państwową Szkołę Rzemiosła Artystycznego. Wciąż jednak była świetną szkołą, w której pozostała część kadry, choć z profesorów akademii zostali formalnie zdegradowani do nauczycieli garncarstwa czy tkactwa – uczono samych praktycznych rzeczy.

Warunki były wówczas trudne, nocowałam kątem u zakonnic, razem z kilkoma innymi dziewczętami, a w dzień chodziłam na zajęcia. Bardzo tęskniłam za domem, więc co miesiąc szłam na dworzec i z wielkim trudem wpychałam się do pociągu – okupanci wpuszczali Polaków grupkami, które pręciutko upychały się w środku, w wielkim tłoku. Regularnie sprawdzano, co wieziemy, przetrząsano wszystkie paczuszki. Jeździłam do Łańcuta, obok którego mieszkali w tym czasie moi rodzice. Mój kuzyn, Paul Wojtyna, późniejszy profesor ASP, przewoził papiery AK i wpychał mi je do moich pakunków, jako że byłam dość zaniedbaną dziewczyniną i nie budziłam podejrzeń. Mogłabym się zatem pochwalić, że przewoziłam materiały dla AK.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Krystyna Wojtyna-Drouet, „Kobiety”, 1965, gobelin, len, wełna, sizal, 155 × 200, fot. Centralne Muzeum Włókiennictwa w Łodzi.

Obrazek

krystyna_wojtyna-drouet_kobiety_1965_gobelin_len_welna_sizal_155_200_centralne_muzeum_wlokiennictwa_w_lodzi_copy.jpg

W kolejnym roku wróciła pani do Warszawy.

Były to burzliwe czasy, do tego ciągle zmienialiśmy miejsce zamieszkania. Po moim powrocie z Krakowa mieszkaliśmy przy Forcie Mokotowskim, gdzie zastało nas powstanie i zostaliśmy wypędzeni wraz z innymi Polakami do obozu przejściowego w Pruszkowie. Po mojej małej siostrze został stary wózek dziecinny o trzech kółkach, na którym się uwiesiłam, a moja mama nakładła do środka różnych rzeczy. Najważniejsza była ogromna torba cukru, którego wówczas brakowało. Jednak kosztowności, takie jak pierścionki, zostawiła w domu – ukryła je w szparze w pianinie nakrytej serwetką, bo była przekonana, że przecież wrócimy. Oczywiście niczego później nie odzyskaliśmy.

Z tymi zapakowanymi do wózka rzeczami wgramoliłam się do wagonu, którym wywozili ludzi do Pruszkowa. Ojciec był zupełnie gdzie indziej, bo miał zaświadczenie, że jest gruźlikiem, a Niemcy nie chcieli tej gruźlicy do siebie dowieźć. W Pruszkowie, po posiłku, który dostaliśmy, myłam miskę przy kraniku z wodą, a pilnujący porządku potężny mężczyzna, Polak, podszedł do mnie i pociągnął mnie brutalnie za nos. Odruchowo rzuciłam się na niego, kopałam z całej siły, a ludzie wokół rzucili się do pomocy, przytrzymali go, wygrażającego, żebym mogła uciec i się schować. Pobiegłam do mamy i razem z nią i siostrą schowałyśmy się w jakimś roboczym zakątku, gdzie kryła się jeszcze dwójka młodych ludzi. Przeczekałyśmy tam noc, a rano przez szparkę w drzwiach zobaczyłyśmy, że hala opustoszała. Wszystkich wywieźli. Jedna z pielęgniarek usiłowała wyprowadzić nas z obozu – Niemcy byli rano tak znudzeni i obojętni, że się udało.

Gdzie się państwo ukryli?

Mieliśmy krewnych pod Pruszkowem, chowali się tam też akowcy. Niemcy ciągle patrolowali okolicę, szukając uciekinierów. Spaliśmy w jakimś kurniku, już razem z ojcem, który jednak uznał, że jest tam zbyt niebezpiecznie i trzeba uciekać. Dzięki jego kontaktom w AK trafiliśmy do Kalwarii Zebrzydowskiej, zatrzymując się w niedokończonym, pustym domu w pobliżu klasztoru. W tym samym domu mieszkali inni wywiezieni Polacy – okazało się, że to książęta Czartoryscy. Moja mama zaprzyjaźniła się z ich rodziną, a ja z opiekunką ich dzieci.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Dokumentacja pracowni Krystyny Wojtyny-Drouet, fot. Jędrzej Sokołowski, archiwum Zachęty

Obrazek

2_krystyna_wojtyna-drouet._ja_dla_siebie_nie_istnieje.jpg

Po wojnie kontynuowała pani naukę w Akademii Sztuk Pięknych w Warszawie, ale wybrała pani nie rzeźbę, a malarstwo.

Właściwie to nie tyle wybrałam, ile Akademia była jeszcze niezorganizowana. Pracownia gobelinu mieściła się na przykład w budynku, który później stał się po prostu domem mieszkalnym. W niektórych pomieszczeniach mieszkali profesorowie, wszystko się tam razem kotłowało. Byli tam jednak świetni nauczyciele, poziom był bardzo wysoki. Życie było burzliwe, niespodziewane, ale fantastyczne. Trudno było cokolwiek przewidzieć. Warszawa nadal leżała w gruzach, ale człowiek był młody i chciał się bawić. Zbieraliśmy się na tańce na Politechnice. Pewnej nocy szłyśmy tam z koleżanką z daleka, z Puławskiej, ciemnymi ścieżkami, przejściami wśród ruin i rozsypujących się domów, a z naprzeciwka wyłonił się wysoki, krzepki mężczyzna. Uśmiechnął się, pomachał i ruszył w naszą stronę. Moja koleżanka uciekła, a ja wyjęłam nóż kuchenny, który akurat przy sobie miałam. Kiedy go zobaczył, wytrzeszczył oczy i uciekł. Od tej pory zawsze chodziłam z nożem, na wszelki wypadek. Bywało niebezpiecznie, biednie, wszystko zdobywało się z trudem, ale panowała też radość, bo wreszcie po wojnie przyszła wolność, można było wszystko robić.

Choć nie w każdym wymiarze, bo czas pani studiów to również okres stalinizmu i socrealizmu. Czuła pani polityczne naciski na uczelni?

Jako asystentka miałam obowiązek chodzić na zebrania partyjne. Uczestniczył w nich też jeden z pracowników akademii – przewodniczący Podstawowej Organizacji Partyjnej. Ja byłam przedstawicielką pracowni tkaniny. Nikt nie chciał tego robić, więc oddelegowali najmłodszą. Musiałam swoje odsiedzieć, a co gorsza jeszcze napisać w tej kilkunastoosobowej grupie wybitne dzieło chwalące komunizm. Na szczęście ślad po nim zaginął, choć dziś pewnie zabawnie byłoby to przeczytać.

Jak trafiła pani do pracowni tkaniny?

Przez dwa lata uczęszczaliśmy na wszystkie przedmioty, później trzeba było sobie wybrać specjalizację. Trafiłam między innymi do Pracowni Tkaniny Tkactwa Ręcznego Eleonory Plutyńskiej i Pracowni Klasycznych Technik Tkackich Mieczysława Szymańskiego. Zostałam asystentką w pracowni farbiarstwa Wandy Szczepanowskiej. Oprócz mnie nikt się tym nie zajął, bo to wymagało bardzo dużo trudu i uwagi. Realizacji recept jak w aptece. Samo farbowanie było bardzo proste, ale trzeba było zorganizować sobie wszystkie składniki. To nie było łatwe, nie można było po prostu pójść do sklepu i kupić sobie ten czy tamten kolor.

W jaki sposób organizowała pani te barwniki?

Profesor Szczepanowska jeszcze w międzywojniu była kierowniczką farbiarni Szkoły Sztuk Pięknych przy spółdzielni „Ład”. Wszystkie roślinne barwniki na początku pochodziły od niej i jej kontaktów. Miała ich mnóstwo, całe życie się tym pasjonowała. Później sprowadzało się je m.in. z Ameryki Południowej. Po latach odziedziczyłam jej barwniki, te, których używam do dziś, są właśnie od pani Szczepanowskiej.

Pozyskiwanie barwników i chemikaliów to nieraz zasługa szczęśliwych przypadków – cała historia polskiej szkoły tkaniny polegała na tym, że spotykaliśmy odpowiednich, wspaniałych ludzi. Jak Krystyna Kondratiuk, założycielka Centralnego Muzeum Włókiennictwa w Łodzi, której bardzo zależało na tym, żebyśmy wzięły udział w biennale tkaniny w Lozannie. Ona się nami zajęła, pomagała nam, zamawiała tkaniny.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Widok z wystawy „Krystyna Wojtyna-Drouet. Ja dla siebie nie istnieję”, 2026, Zachęta – Narodowa Galeria Sztuki w Warszawie, fot. HaWa, dzięki uprzejmości Zachęty

Obrazek

krystyna_wojtyna-drouet._ja_dla_siebie_nie_istnieje_wystawa_fot._hawa_dzieki_uprzejmosci_zachety_3.jpg

Pani pracę na pierwsze, przełomowe biennale Krystyna Kondratiuk wiozła w walizce, poza oficjalnymi zgłoszeniami. Miała pani okazję sama wyjechać do Lozanny?

Na pierwsze biennale pojechała tylko zapakowana przez panią Kondratiuk tkanina Uliczka, pokazywana niedawno na wystawie w Zachęcie. Ja wybrałam się na drugą edycję. To już była świetna organizacja, sfinansowano nam wyjazd, bo myśmy wszyscy byli wówczas bardzo biedni. To była wielka szansa. Magdalena Abakanowicz bardzo się angażowała w rozmowy, nawiązywała kontakty. Miała taki sposób bycia, że o nic nie prosiła, a raczej do wszystkich odnosiła się z góry. To świetnie działało, Magda zrobiła na zachodzie wielką karierę, stamtąd miała wszystkie zamówienia. Choć potem odnosiła się do tkactwa pogardliwie, skupiła się na rzeźbie. Faktycznie tkaninę traktowano w ten sposób, malarze początkowo wcale nie chcieli nas przyjąć do akademii. To była wojna. Tkactwo traktowano jak wiejskie rzemiosło, w modzie było malarstwo abstrakcyjne.

Już po pierwszym biennale w Lozannie w 1962 roku pojawiło się to określenie „polska szkoła tkaniny”. Czy miała pani wówczas poczucie, że jest to faktycznie spójne środowisko, nurt odmienny od tego, jak wygląda tkanina na zachodzie?

Nie myślałam w ten sposób. W praktyce znaczenie miało przede wszystkim to, że panowała straszna bieda. Przez jakiś czas nie miałam pieniędzy nawet na wełnę. Gromadziłam jakieś gałganki, sznurki, wszystko. W akademii dostawałyśmy wełnę tylko do prac szkolnych. Na szczęście wełna w Zakopanem była dość tania. Przędli ją górale, od których można było ją kupić na targu.

Odmienność polskiej tkaniny w Lozannie została szybko zauważona na tle dominującej wtedy tradycji francuskiego gobelinu. Jak odbierała pani tę zachodnią tkaninę, to był celowy bunt?

Kiedy poszłam na prezentowaną w Zachęcie na przełomie 1953 i 1954 roku wystawę francuskiej tkaniny artystycznej, byłam zszokowana. Zobaczyłam wiszące obok siebie identyczne kompozycje. Z jednej strony malowany obraz, a obok idealnie to samo, praktycznie nie do odróżnienia, tylko powtórzone w tkaninie. Trzeba było je pomacać, żeby wyczuć różnicę między papierem a gobelinem. Stałam przed tym jak skamieniała. Zastanawiałam się, po co ktoś to utkał, skoro zostało już namalowane? Wydawało mi się to wręcz schizofreniczne. Przyrzekłam sobie wtedy, że nigdy nie będę malowała projektu tkaniny. Bo jeśli już coś postanowię namalować, to po co mam to potem tkać?

We Francji nadal pracowano tak, jak kilka stuleci wcześniej – powstawał projekt, który się następnie równiusieńko odrabiało za pomocą nici. W warszawskiej akademii profesor Plutyńska wprowadziła zupełnie inne podejście, przy którym pozostałam, czyli „malowanie” wełną. Nie ma projektu, różnokolorowe włókna stają się paletą. Plutyńska pilnowała, żeby tkanina wychodziła z pomysłu artysty, a nie rozrysowanego kartonu. Żeby on się nie bał i komponował na krośnie, co mu w duszy gra, korzystając z właściwości materiałów – tym tkanina artystyczna różniła się od rękodzieła. Dlatego to był taki szok na zachodzie.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Widok z wystawy „Krystyna Wojtyna-Drouet. Ja dla siebie nie istnieję”, 2026, Zachęta – Narodowa Galeria Sztuki w Warszawie, fot. HaWa, dzięki uprzejmości Zachęty

Obrazek

krystyna_wojtyna-drouet._ja_dla_siebie_nie_istnieje_wystawa_fot._hawa_dzieki_uprzejmosci_zachety_2.jpg

Wcześnie zaczęła pani wykorzystywać właściwości różnych materiałów, nie tylko wełny, lecz także sizalu, bardzo później popularnego.

Zaczęłam używać sizalu, bo nie miałam ani wełny, ani pieniędzy. Bywa, że dopiero kiedy nie ma środków, mózg pracuje naprawdę intensywnie. Gdyby wszystko szło gładko i wszystkiego miałabym pod dostatkiem, nie musiałabym kombinować. Tymczasem kombinuję całe życie. Pierwszeństwo w wykorzystaniu sizalu próbowało sobie przypisać kilka osób, ale faktycznie zaczęłam go używać pierwsza. Mam na to nawet papiery – profesor Plutyńska potwierdziła to w reakcji na spory. Później przyszły jeszcze inne materiały, między innymi aplikacje metalowe i ceramiczne.

Jednocześnie pozostała pani przy tkaninie formowanej niekiedy w nietypowe kształty, grającej fakturą, ale nadal zawieszonej płasko, bez wychodzenia w przestrzeń, w stronę „miękkiej rzeźby”, jak choćby wspomniana Abakanowicz.

Robiłam też małe formy przestrzenne z tkaniny, ale raczej dla zabawy, jako prezenty. Czasem włókna wyłaziły z tkaniny figuralnej, na przykład jako kosmyki bujnej brody. Ale wychodzenie w przestrzeń nie było moim celem, nie miałam takiej potrzeby. Robiłam swoje, szczególnie, że zaczęło się to cieszyć powodzeniem. Kolekcjoner J. L. Hurschler, prowadzący galerię w Pasadenie, przez dwadzieścia lat regularnie kupował moje tkaniny, zapewniając mi fundusze na pracę i podróże. Dzięki temu zwiedziłam cały świat. Kiedy tylko przychodziły pieniądze, mój mąż leciał do Orbisu, wszystko wydaliśmy na podróże zagraniczne. Zdarzały się nam różne przygody. W latach 60. razem z mężem dostaliśmy zaproszenie, by odwiedzić Hurschlera w Kalifornii. Musiałam wziąć ze sobą kilka tkanin. Nie miałam jak ich przewieźć, a że leciałam z małą walizeczką, wsadziłam je złożone na płasko do plastikowej torby, w jakiej woziło się garnitury. Amerykański celnik spojrzał na biedną przybyszkę z Polski Ludowej, pogrzebał chwilę w walizce, zobaczył jakieś tanie ręczniki i parę ubrań, po czym machnął ręką. Nie zainteresował się tym workiem na garnitur i tym sposobem de facto przemyciłam do USA kilka prac.

Niektóre pani dzieła dałoby się bez podejrzeń zapakować w worki na garnitury, bo szyła pani też ubrania z samodziału.

To też był efekt konieczności. Moi dziadkowie z obu stron po wojnie stracili wszystko. Czasem dostawaliśmy paczki z Anglii, niekiedy przez znajomych. Ale kiedy chciałam mieć na przykład spódnicę, to musiałam ją sobie uszyć, bo takich ubrań, jakie chciałam, nie było w sklepach i na targach. Kupiłam sobie mały warsztacik i szyłam w domu. Obok gobelinów powstawały więc zasłony czy rzeczy dla bliskich, ubrania, czapki, torba dla córki, kiedy szła na studia.

Krótko po wojnie, żeby zarobić, razem z przyjaciółką wynajęłam piwnicę na Żoliborzu. Z jednej spółdzielni pozyskiwałyśmy ogromne bele bawełnianego materiału, które potem całymi dniami malowałyśmy i sprzedawałyśmy jako zasłony. Robiłyśmy na nich między innymi stemple przy użyciu marchewki i kartofla. Trzeba było z czegoś żyć. Sprzedawało się też tkaniny przez Cepelię. Należało oddać projekt, który akceptowała cepeliowska komisja. Zaniosłam tam swój pierwszy gobelin. Był bardzo wąski, ale długi, miał chyba ze dwa metry i nosił tytuł Przystanek. Był na nim przystanek tramwajowy, a za nim do samego końca ciągnęły się postacie czekających pasażerów, różne śmieszne figurki ludzkie o charakterystycznych twarzach. Komisja, w której zasiadały również moje koleżanki z akademii, go odrzuciła. Nie było możliwości sprzedania go nigdzie indziej, wzięłam więc gobelin pod pachę i zrozpaczona, na krawędzi płaczu, pobiegłam po radę do profesor Plutyńskiej. Ta zabrała mnie do Desy na Nowym Świecie. Wkroczyła tam z bardzo poważną miną mówiąc, że chce oddać na sprzedaż tkaninę. Jej nie mogli odmówić. Poszłam tam parę dni później zobaczyć, czy już ją powiesili. Okazało się, że sprzedali ją od ręki jakimś Francuzom.

„Krystyna Wojtyna-Drouet. Ja dla siebie nie istnieję” w Zachęcie [galeria]

Styl wyświetlania galerii

Wyświetl slajder (domyślny)

Po trwającym prawie dwie dekady okresie rozkwitu zaczęły się dla tkaniny chude lata. Pod koniec lat 70., jak pisała Irena Huml, zaczęło wygasać zainteresowanie tym medium, topniała liczba wystaw i państwowych zamówień. Odczuła pani ten zwrot?

To prawda, po okresie zachłyśnięcia się tkaniną, wręcz euforii, wszystko zaczęło zamierać. Zmieniło się kierownictwo Biura Handlu Zagranicznego Desa i ich pośrednictwo praktycznie się skończyło, zmarł pan Hurschler… Naraz nastała kompletna pustka. Rękodzieło poszło w kompletną odstawkę, a w latach 90. zaczęła dominować zupełnie inna sztuka. Latami siedziałam w pracowni, którą otrzymała w okresie tego Eldorado, i robiłam tkaniny, które nie sprzedawały się nigdzie. Ale robiłam swoje, bo bez tego nie mogłam żyć. Ciągle brałam udział w wystawach, choć martwiliśmy się w rodzinie, że moda na tkaninę skończyła się na dobre.

Aż nagle parę lat temu zjawiła się u mnie Katarzyna Jasiołek, dziennikarka i autorka książek o wzornictwie, i stwierdziła, że chciałaby się zająć tkaniną. Grunt był przygotowany – w tym sensie, że ludzie zaczęli znów interesować się rękodziełem, ekologią, sami wyszywali czy robili biżuterię. Coraz więcej osób zaczęło tu przychodzić i tak to stopniowo narastało, a teraz wybuchło. W 2024 roku na wystawie w Polana Institute pojawiło się mnóstwo ludzi, choć dochodu z tego nie było. Ale to, co działo się na wernisażu w Zachęcie, to był dla mnie szok. Przez tyle lat pies z kulawą nogą nie zachodził do pracowni, tkaninami interesował się wąski krąg osób, a kiedy już miałam dużą wystawę w galerii ZPAP na Mazowieckiej, trafiło akurat na COVID.

Równolegle z retrospektywą w Zachęcie pokazała pani nowe tkaniny w Galerii Test, a obok nich także wiersze. Kiedy zaczęła pani pisać?

Mam tych wierszy bardzo dużo, powstawały przez lata, aż w końcu ktoś stwierdził, że może warto je wydać. Mam przyjaciółkę związaną z Wydawnictwem SWPR, którego nakładem ukazały się pierwsze dwa tomiki. Jakiś czas temu zainteresowała się nimi kustoszka z Muzeum Literatury. Wierszy jest więc góra. Piszę, ponieważ siedzę całe dnie sama w pracowni i z nikim nie rozmawiam. Stąd wzięła się potrzeba wypowiedzi. Póki żył mój mąż, tych wierszy było mniej, po jego śmierci powstało ich mnóstwo. Jeśli w człowieku siedzą zdolności artystyczne, to one chcą się uwolnić różnymi drogami. Nie chcą siedzieć cicho.

Język Polish

polska szkoła tkaniny

Tkanina