Kora Tea Kowalska: To rzeczy biorą nas w posiadanie, a nie na odwrót [WYWIAD]

kora_tea_kowalska_fot_alina_zemojdzin_222a0453a_-kwadrat.jpg, default, Kora Tea Kowalska, fot. Alina Żemojdin

„Życie zbieracza jest trudniejsze niż życie niezbieracza. To równia pochyła”. O kobiecych i męskich kolekcjach, psuciu archeologii przez deweloperów i o naszych więziach z rzeczami opowiada autorka książki Patrz pod nogi. O zbieraniu rzeczy.

Patryk Zakrzewski: Czy pamięta pani moment, w którym po raz pierwszy pomyślała o sobie „jestem kolekcjonerką”?

Kora Tea Kowalska: Nie wiem, czy kiedykolwiek używałam tego określenia wobec siebie. Od dziecka mówiłam, że lubię zbierać rzeczy. Myślę o sobie jako o kimś, kto wchodzi w raz mniej, raz bardziej intensywny kontakt z rzeczami.

Z mojego punktu widzenia nie ma różnicy pomiędzy zbieraniem a kolekcjonowaniem. Wolę używać tego pierwszego słowa, bo ma szersze znaczenie, mniej sili się na dookreślanie. Włączyłam to myślenie w swój sposób badania przedmiotów i pisania o nich. Specjalnie używam słów „rzeczy” i „zbieranie”, bo według mnie wyraża się w nich ogólnoludzka praktyka, a nie coś rozumianego tylko jako wąskie hobby.

W środowisku kolekcjonerów toczą się wieczne dyskusje, czy ktoś jest prawdziwym kolekcjonerem czy też nie – tylko nie wiadomo, jak sobie na takie miano zasłużyć i kto miałby je przyznawać. Także w potocznym mniemaniu nieraz możemy spotkać się z rozróżnieniem, że zbieracz to ten, który gromadzi chaotycznie, a kolekcjoner to osoba, która robi to z głębszym namysłem albo celem. Myślę jednak, że wszyscy, którzy patrzą na świat materialny z pewną czułością i zainteresowaniem, mają ze sobą wiele wspólnego, bo najważniejszy w tym wszystkim jest ten proces kontaktu z materią.

Gdyby miała pani wytłumaczyć przybyszom z innej planety, dlaczego właściwie ludzie zbierają rzeczy, to co by pani im powiedziała?

Chyba głównym ludzkim założeniem, które przyświeca temu namiętnemu gromadzeniu, jest pierwotna chęć zrozumienia – zrozumienia siebie i zrozumienia swoich przodków, zgłębienia przeszłości i co za tym idzie, też przyszłości. Próba ogarnięcia tego świata w jakikolwiek sposób.

Kora Tea Kowalska, „Patrz pod nogi” – fotografie z książki [galeria]

Styl wyświetlania galerii

wyświetl slajdy

Na temat zbierania funkcjonowało i funkcjonuje wiele stereotypów i uogólnień. W książce przytacza pani w książce choćby te związane z kwestiami genderowymi – według nich męskie kolekcje miałyby być „systematyczne”, kobiety zaś miałyby w swoim zbieraniu kierować się poczuciem estetyki.

To jest bardzo ciekawy wątek, szczególnie że płeć kolekcji jest tematem, który współcześni badacze omijają zazwyczaj szerokim łukiem. Ciekawie też to wygląda w kontekście historycznym. Przez stulecia funkcjonowała figura kolekcjonera – mężczyzny, który ma cel, jest zainteresowany przeszłością, próbuje swoim zbiorem odtwarzać świat. Z historii znamy mężczyzn, którzy słynęli z wielkich kolekcji – kolekcjonerek było o wiele mniej lub też mniej o nich pisano. Za domenę kobiet uważano zaś bibelotyzację naszego świata i ustawianie pierdółek na półeczce.

Wynika to z XIX-wiecznego myślenia o kolekcjonowaniu, czyli momentu przejścia z gabinetów kuriozów tworzonych przez mieszczańskie elity do masowej produkcji przedmiotów o charakterze kolekcjonerskim – przedmiotów nieraz wykonanych byle jak, których atutem było jednak to, że były szeroko dostępne, a przede wszystkim – tanie. Dostępne także dla kobiet, które w XIX wieku coraz częściej podejmowały pracę zarobkową, więc zaczęły mieć własne pieniądze. Kupowały więc te bibeloty, żeby umilić sobie życie albo żeby zacząć coś zbierać – i już w XIX wieku były za to krytykowane. To myślenie miało się dobrze także w następnym stuleciu. W Patrz pod nogi przytaczam słowa Franciszka Starowieyskiego, że kobiety w ogóle nie powinny zajmować się zbieraniem, bo kieruje nimi „słodycz rzeczy" i gromadzą głupstwa.

Współcześnie zbieranie stało się zajęciem egalitarnym, powszechnym i modnym. Widzimy nieraz, że w internetowych grupach czy społecznościach, które wymieniają się rzeczami i informacjami na ich temat, dziś dominują kobiety. Dlatego uważam, że zbieranie tak naprawdę nie ma płci, choć i współcześnie natrafiamy na dziwne kontynuacje wspomnianego patriarchalnego sposobu myślenia – także na polu nauki. W trakcie pisania zaskoczyło mnie, że nawet naukowczynie, autorki świetnych opracowań na temat kolekcjonowania, jak Susan Pearce, próbowały tłumaczyć, dlaczego kobiety zbierają rzeczy.

Kora Tea Kowalska, „Patrz pod nogi”, fot. Karakter

Ciekawe w książce są też lokalne wątki. Pisze pani, że chyba w żadnym innym mieście nie ma tylu kolekcjonerów rzeczy wyrzuconych, co w Gdańsku. Co sprawiłoby, że Gdańsk miałby być tu wyjątkowy na tle innych dużych miast z poniemiecką przeszłością, powiedzmy, Wrocławia czy Szczecina?

Pisałam to oczywiście z lekkim przymrużeniem oka, bo nie mieszkałam w innym mieście niż Gdańsk, więc mogłam to napisać tylko z perspektywy osoby przyglądającej się swojemu miastu. Ale rzeczywiście istnieje pewien specyficzny rodzaj gdańskiego zbieracza. Dotyczy to przede wszystkim pokolenia moich rodziców – ludzi, którzy w latach 50. i 60. wychowali się wśród ruin w mieście nie do końca jeszcze narysowanym, w którym stare przeplatało się z nowym. Siłą rzeczy zaczęli więc eksplorować te ruiny. To było powszechne doświadczenie – kogo by człowiek nie zapytał ze starszego pokolenia historyków czy pisarzy, to ten wątek powraca.

Mnóstwo ludzi w tamtych czasach chodziło na bastiony wokół Opływu Motławy grzebać w ziemi. Szukali glinianych fajek, guzików czy monet, bo wiadomo było, że ziemia wyrzuca tam takie rzeczy. Biegali po lasach szukać niemieckich hełmów, których wszędzie było pełno. No i wreszcie piwnice – w Gdańsku jest sporo miejsc z dwoma poziomami piwnic. Gdy w miejscu ruin budowano nowe domy, to nikomu nie chciało się najwyraźniej likwidować starych piwnic, pełnych jeszcze jakichś poniemieckich resztek.

Myślę, że na przykład we Wrocławiu też zdarzały się podobne historie, choć tam narracja jest nieco inna. To przede wszystkim traumatyczne opowieści przesiedleńców o wchodzeniu do cudzych domów i znajdowaniu cudzego dobytku. A centrum Gdańska było kompletnie zniszczone, więc wszystko zostało zbudowane na nowo w myśl zupełnie innej historii i stylistyki. Te poszukiwania brały się zatem w dużej mierze z zaciekawienia przeszłością.

Na tutejszą specyfikę składa się też fascynacja czasami Wolnego Miasta Gdańska i idealizowanie tego okresu. Każdy kawałek porcelany z napisem Danzig jest tu hołubiony, bo przecież niewiele zostało po tym poprzednim mieście.

Poza tym, jak wynika z najnowszych badań demograficznych prof. Sylwii Bykowskiej dotyczących zasiedlenia powojennego Gdańska, wcale nie nastąpiła tu całkowita wymiana ludności, jak się wielu ludziom dotąd wydawało. Okazuje się, że zostało tu całkiem sporo (około 25 procent) przedwojennych gdańszczan i ci ludzie też budowali pamięć o przeszłości miasta. Wszystko to składa się na gdańską specyfikę, której nie było na innych tak zwanych terenach poniemieckich.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Fotografia z książki Patrz pod nogi, fot. Przemek Dębowski / Karakter

Obrazek

kowalska_patrz_pod_nogi-183.jpg

Jaki jest dziś pani stosunek do archeologii? Pisze pani, że wykopaliska są gestem radykalnie unicestwiającym i że archeolog bezpowrotnie niszczy to, co bada. Dlatego musi nauczyć się niszczyć w taki sposób, by korzyści przewyższały straty.

Od wielu lat jestem archeolożką niepraktykującą i myślę, że z wielu względów nigdy nie wrócę już do tego zawodu. Choćby dlatego, że wiąże się to z dużym wysiłkiem fizycznym i reumatyzmem, który zostaje z tobą na zawsze po zimowych wykopaliskach w lodowatym błocie. Nie chciałabym do tego wracać także dlatego, że pod wieloma względami jest to zawód traumatyczny. Chociaż oczywiście jest to też fascynujące zajęcie, dzięki któremu można się bardzo dużo nauczyć o materii. Mnie jednak archeologia nauczyła przede wszystkim zmiany podejścia, dekonstruowania systemu antropocentrycznego – w centrum zainteresowania archeologii jest przedmiot, a nie moje sentymenty czy wyobrażenia na temat człowieka, który używał tego przedmiotu. Niektórzy uważają takie podejście za bezduszne, ale uważam, że w wielu przypadkach jest ono bardzo pomocne.

Współczesna archeologia mierzy się z różnymi problemami. Nie mam tu na myśli rzetelnych, rozłożonych na lata badań prowadzonych przez instytucje naukowe, lecz tak zwaną archeologię inwestycyjną. To archeologia na wezwanie dewelopera – trzeba szybko przekopać ciężkim sprzętem cały areał przed przyszłą budowę i najlepiej nic nie znaleźć, żeby inwestor nie miał kłopotu. Uważam, że deweloperzy przyczyniają się nie tylko do psucia tkanki miejskiej, rynku mieszkaniowego i tych aspektów, o których mówi się najczęściej, ale psują także archeologię.

Funkcjonuje też druga tendencja – ciekawa, choć nie wiem, co mam o niej myśleć – czyli odchodzenie od kopania. Podejmuje się próby dokumentacji za pomocą georadaru, skanowania 3d, ortofotografii i innych nowych technologii, dzięki czemu ingerencja w glebę jest jak najmniejsza. Wychodzimy tu z założeń, że archeologia rzeczywiście niszczy pierwotny kontekst i być może za jakiś czas będziemy mieć lepsze narzędzia, więc sensowniej będzie poczekać z nadzieją, że ktoś w przyszłości udokumentuje to lepiej. To ciekawe założenie, choć też często prowadzi do absurdów, na przykład kopania do głębokości założonej przez inwestora. Ten mówi na przykład, że nie będzie się wkopywał głębiej niż na dwa metry, więc archeolog też nie może zejść poniżej tej głębokości. Po pierwsze, trudno mi uwierzyć na słowo w deklaracje inwestora. A po drugie, gdy zbuduje on już tego swojego betonowego kloca, to ten będzie stał przez kolejne sto lat i już się nie dowiemy, czy tam pod spodem coś było.

Dużo jest też absurdów związanych z dokumentacją tak zwanych zabytków – z tym, co uznamy za warte eksponowania w muzeum, a co zostawimy w ziemi. Z założenia wyciągamy z niej wszystko. W praktyce bywa różnie. A potem i tak okazuje się, że największym kłopotem po wykopaliskach inwestycyjnych jest znalezienie muzeum, które przyjęłoby te wszystkie zabytki, które wyciągnęliśmy na powierzchnię. Zazwyczaj nikt tego nie chce – magazyny są przepełnione i trzeba szukać jakiegoś minimuzeum na drugim końcu Polski, które łaskawie przyjmie kolejne kartony fragmentów ceramiki, podeszw butów i skobli.

W trakcie pracy archeologa namnożyło mi się tyle wątpliwości, że stwierdziłam, że to chyba jednak nie jest dla mnie. Jeśli mam pracować w tym zawodzie i jednocześnie kwestionować sens tego wszystkiego, to byłoby to chyba działanie wbrew sobie.

Przykładem, jak to nazywa pani, traumarchelogii jest w książce opowieść o wyburzeniu gdańskiego kina Neptun.

Dla mnie to była wstrząsająca historia – na tyle, że gdy po latach wracam do niej myślami, to wciąż tak samo mnie porusza. Cały absurd tej sytuacji – my już przekopujemy piwnice, a na górze jeszcze odbywają się seanse. Człowiek był młody i głupi, więc wtedy jeszcze nie docierało do mnie, że swoimi działaniami przyczyniam się do zniszczenia tego kina. Wykonywałam zleconą pracę, która jednak na dalszym etapie miała swoje konsekwencje.

Gdy patrzę na te resztki zbiorów kina, które wtedy zabrałam, to mam wrażenie, że dziś w erze mediów społecznościowych, listów protestacyjnych i rosnącego zainteresowania modernizmem, ta historia by się nie wydarzyła. Presja byłaby na tyle duża, że tamto kino nie zostałoby zburzone. Mam przynajmniej taką nadzieję, a różne przykłady utwierdzają mnie w tym – choćby niedawny rejwach wokół dworca PKS w Gdańsku. Jego modernistyczna bryła jest już mocno zniszczona, ale gdy ogłoszono, że ma być wyburzony, to środowisko zaczęło protestować i inwestor na razie wycofał się z planów rozbiórki. Natomiast wtedy, gdy modernizm nie był jeszcze modny, a ludzie zachłystywali się multipleksami, stare kino można było burzyć śmiało.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Fotografia z książki Patrz pod nogi, fot. Przemek Dębowski / Karakter

Obrazek

kora-patrz-pod-nogi-01.jpg

Wracając do zbierania – czy pani zdaniem otaczanie się starymi przedmiotami jest też jakąś formą wyrazu niezgody na współczesność? W książce pojawia się pojęcie Alterswert – doznanie dawności, przyjemność związana z obcowaniem ze starymi przedmiotami.

Rzeczywiście można odnieść wrażenie, że w wielu kolekcjonerach wyraża się taka figura starca zapatrzonego w przeszłość. Nostalgia może być elementem nośnym w procesie zbierania. Ale też przecież nie zawsze tak jest. To, że zazwyczaj zbiera się rzeczy starsze od samego siebie albo przynajmniej z jednego pokolenia wstecz, wynika z tego, jak działa moda. Powtórny powrót rzeczy do obiegu następuje z reguły co 20 lat, czyli gdy dorośnie kolejne pokolenie. Wtedy coś, co było zupełnie niemodne, staje się znowu interesujące, dlatego że jest już niedzisiejsze. A dzisiejsze rzeczy interesują nas mniej, bo są wszechobecne.

Tak że nieraz to nie jest nawet kwestia nostalgii, tylko tego, że tak działa nasz odbiór rzeczywistości – musimy przestać widzieć coś na co dzień, żeby móc na nowo się tym zainteresować i spojrzeć na to trochę bardziej abstrakcyjnie, zauważyć w tym wartość, której wcześniej nie dostrzegaliśmy. Choć oczywiście dla wielu ten powrót do rzeczy sprzed dwóch dekad będzie podlany sentymentem, na przykład do swojego dzieciństwa.

Trudno jednak mówić o sentymencie czy nostalgii wobec rzeczy z XVIII czy XIX wieku – to przecież nie są nawet czasy, które pamiętaliby nasi dziadkowie. W takim wypadku jest to raczej zbieranie resztek świata, który nie istnieje i do którego zupełnie nie mamy dostępu. A także budowanie własnej wizji tej przeszłości albo próba rekonstrukcji tego, jak mogła ona wyglądać. Dlatego myślę, że w postaci zbieracza przeplata się starzec, ale też dziecko, które fascynuje się absolutnie wszystkim. Niewiele jeszcze wie o świecie, więc ciągle pyta „a co to jest?”, „a do czego to służy?”. Zbieracz jest trochę takim dzieckiem, które zanurza się w materię i stara się to wszystko zrozumieć.

Gdy myślę o swoim zbieraniu, to wydaje mi się, że tę kwestię nostalgiczną zupełnie usunęłam na bok. Zaczęłam po prostu interesować się abstrakcją materii – coś ciekawi mnie tylko dlatego, że istnieje i ciekawi mnie, dlaczego to coś jest właśnie takie, jakie jest. Ale czy to oznacza, że chciałabym na powrót być dzieckiem albo żyć w XIX wieku? No nie.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Rzeczy ze zbiorów autorki, fot. Kora Tea Kowalska

Obrazek

13063277_1769750516591573_8473305931240378140_o.jpg

Rzeczy w kolekcji są odarte ze swojego pierwotnego kontekstu – także z kontekstu epoki, w której powstały. W Patrz pod nogi przytacza pani taki cytat Pawła Beylina: „kicz antyczny nie jest kiczem, bo jest antyczny”.

Ta zmiana kontekstu jest dla mnie najbardziej fascynującym etapem życia rzeczy. Przedmiot pozostaje w ukonstytuowanej niegdyś formie – choć oczywiście przez lata może się zmienić, na przykład wyblaknąć czy ukruszyć – ale to, co my robimy z nim dalej w swojej kolekcji, to już zupełnie inna historia. Wspaniałe jest to, jak wiele strategii możemy przyjąć wobec rzeczy. Jedną z nich jest strategia artystyczna: tworzenie brikolaży, budowanie kolekcji na zasadzie niesamowitości czy Benjaminowskiej aury. Szczególnie lubię podejście proponowane przez Bjørnara Olsena, który postuluje tak zwaną archeologię symetryczną. Według niego powinniśmy troszczyć się także o byty nieludzkie – tą troską zachowywać pamięć o nich i dopuszczać we własnej głowie ich sprawczość.

Gdy wyciągamy przedmiot z zastanego kontekstu i umieszczamy go w naszym własnym kontekście, to jest to intymny moment. Stworzenie osobistej relacji pomiędzy człowiekiem a przedmiotem. Patrząc na to z boku, wydaje się to co najmniej podejrzane, bo jakie można mieć relacje z rzeczami? Okazuje się, że bardzo silne. Działają one dokładnie tak samo jak relacje z innymi ludźmi.

Warto dostrzec to, że rzeczy na nas wpływają i że tak naprawdę to one biorą nas w posiadanie, a nie na odwrót. Jesteśmy tylko jakimś etapem w ich życiu. To jest zupełnie inna perspektywa i cenna lekcja dotycząca własnego przemijania. Na swojej drodze spotykamy rzeczy, obejmujemy je troską, ale po naszej śmierci one najprawdopodobniej będą dalej jakoś funkcjonować, już w zupełnie nieznanym nam kontekście.

Dla niektórych to bywa potężnym ciosem. Gdy kolekcjonerzy już swoje nazbierają, to przez drugą połowę życia obmyślają, co tu zrobić ze swoją kolekcją, żeby przetrwała, tak jak oni sobie wymarzyli. A nie da się tego zrobić. Historia pokazuje, że choćbyśmy nawet wybudowali wielki sarkofag czy piramidę i tam wszystko złożyli, to i tak ktoś przyjdzie i to rozkradnie.

Drugą z bolesnych rzeczy związanych ze zbieractwem – poza tym, że krąży nad nim widmo śmierci – jest nieustanne poczucie straty. Czegoś się nie kupiło, coś się wyrzuciło i tak dalej.

A co najciekawsze, to poczucie straty nie jest związane tylko z tym, czego się nie ma, ale nawet z tym, co się ma. To jest poczucie straty wybiegające w przyszłość – żal, że gdy mnie zabraknie, to już nie będę mieć tej relacji z rzeczami. Potworne uczucie, które jest bliskie chyba wszystkim, którzy coś w swoim życiu nazbierali.

Trudno sobie z tym poradzić, ale jakoś trzeba, więc oczywiście istnieją różne sposoby na obłaskawianie śmierci. Jedni w pewnym momencie przestają zbierać, drudzy rozdają swoje kolekcje, inni próbują przekazać je w darze muzeum. I znów: muzea najczęściej mają z tym kłopot – jeśli są to znakomite kolekcje, które interesują daną instytucję, to pół biedy, ale jeśli jest to kolejny zbiór znaczków z PRL-u, to nie wiadomo co z tym zrobić.

Tak naprawdę to jest też po trosze obarczanie świata swoim zbieraniem. Jest taka ciekawa szwedzka koncepcja döstädning, znana też pod angielską nazwą Swedish death cleaning – porządkowanie swoich rzeczy i wyzbywanie się ich przed śmiercią po to, żeby nie obciążać tym swoich bliskich.

Trudno powiedzieć, co jest najgorsze w zbieraniu. Czy ta pierwsza połowa życia kolekcjonera, która polega na tych wszystkich ablucjach, segregacjach, tworzeniu typologii – co jest tak naprawdę próbą przywrócenia kontroli nad chaosem świata i zapanowania nad śmiercią? Czy ta druga połowa – w której konfrontujemy się ze śmiercią, wiedząc już, że nad niczym nie zapanowaliśmy, a tylko pogorszyliśmy sprawę, bo jeszcze trudniej będzie nam się z tym życiem rozstać? To jest jakieś perpetuum mobile tragedii, a właściwie tragikomedii.

Myślę, że pod wieloma względami życie zbieracza jest trudniejsze niż życie niezbieracza. To jest równia pochyła – wchodzenie w głębokie relacje z materią bardzo często okupione jest cierpieniem i bólem, nieraz także fizycznym. To są zżerające emocje. Gdy wpierw jesteśmy na tej wznoszącej się fali i chcemy wszystko mieć, to emocje nas zjadają, bo czegoś nie mamy, bo czegoś pragniemy, bo czegoś komuś zazdrościmy. Ogrom negatywnych emocji miesza się ze stanami euforycznymi – to jest rodzaj uzależnienia, a uzależnienie przecież nigdy nie jest dobre. A później nakłada się na to coraz więcej egzystencjalnych problemów. Posiadanie dzieci niczego tu nie ułatwia, bo przecież dzieci wcale nie muszą chcieć kontynuować naszego wariactwa.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Rzeczy ze zbiorów autorki, fot. Kora Tea Kowalska

Obrazek

433950422_944625694329801_553167636829287870_n.jpg

Myśli pani czasem o przyszłości swoich przedmiotów?

Wymyślam różne rzeczy na bieżąco – na przykład ostatnio pomyślałam sobie, że wspaniale byłoby jeszcze za życia zbudować sobie trudny do sforsowania bunkier i kazać w nim pochować siebie ze wszystkimi rzeczami. Z pełną świadomością tego, że prędzej czy później i tak ktoś do niego się włamie – ale to byłaby taka wariacka próba wyjścia naprzeciw tym wszystkim marzeniom kolekcjonerów, którzy chcieliby być pochowani ze swoją kolekcją. Albo miewam myśli, żeby to wszystko wrzucić z powrotem do ziemi – oddać jej to, co wcześniej zabrałam. Czemu nie? Czasem myślę też na przykład o formie potlaczu – performansie, w którym rozdałabym wszystkie zgromadzone rzeczy. Możliwości jest naprawdę bardzo wiele. Ale myślę, że w gruncie rzeczy to nie ma większego znaczenia, bo i tak nie będę już wiedzieć, co się dalej z tymi moimi przedmiotami stało. Więc niech się dzieje, co chce – tak jak od wieków się dzieje z rzeczami. Coś przetrwa, coś nie przetrwa, a coś ktoś weźmie spod śmietnika.

A gdyby miała pani wybrać się na kolekcjonerskie łowy do konkretnego momentu w historii, to co by pani wybrała?

Och, to klasyczne pytanie z gatunku marzeń kolekcjonerskich: wszyscy lubią fantazjować o maszynie do podróży w czasie. Ja chyba najbardziej chciałabym mieć te rzeczy, które mi się śnią. A śnią mi się rzeczy niestworzone. Te sny kolekcjonerskie są zawsze bardzo realistyczne i synestetyczne. Wiem zresztą, że nie tylko ja tak mam, inni zbieracze też śnią o rzeczach.

O jakich rzeczach śniła pani?

Kilka z nich opisałam w przedostatnim rozdzialiku książki – nie zmyśliłam tego, tylko opowiedziałam o rzeczywistym śnie. Tam były rzeczy wspaniałe. Na przykład, okulary dla cyklopa z tylko jednym okularem na środku. Albo przepiękne futerały, które za każdym razem, gdy na nie patrzyłam, wyglądały zupełnie inaczej. Wszystkie były wykonane z pięknych plastików, najdawniejszych tworzyw sztucznych.

Dziś już jestem na etapie, w którym niczego więcej nie chcę i nie potrzebuję. Cieszy mnie to, co mam – a czasem nawet i to przestaje mnie cieszyć. Moja książka opowiada o momencie zakochiwania się w rzeczach, jest dziennikiem pasji czy traktatem miłosnym do materii, ale pisałam ją z perspektywy osoby, która jest już raczej tą materią zmęczona – stara się to wszystko uporządkować, a w praktyce regularnie beszta samą siebie, mówiąc: „po co mi to wszystko!”.

Wiadomo, czasem skuszę się na coś, ale już bez namiętności. Większą przyjemność czerpię teraz choćby z wycieczek do lasu.

Tam też można znaleźć ciekawe obiekty – na przykład szyszki czy korzenie o intrygujących kształtach.

Po napisaniu tej książki miałam nawet myśl, że od teraz będę już zbierać tylko naturalia – ciekawe kamienie, wysuszony pancerz owada. Ale nawet tego mi się odechciało. Rozpoczęłam chyba nowy etap w życiu. Nie wiem, czy jeszcze wrócę do dawnego mojego szalonego pędu poszukiwawczego. To jest jak choroba z etapami leczenia – nieuleczalna, ale z momentami przebłysków racjonalizmu.

Ostatnie pytanie z kategorii „gdyby". Gdyby musiała Pani zostawić jakiś jeden przedmiot ze swojego zbioru, to co by to było?

Zadawano mi to pytanie już wcześniej i za każdym razem odpowiadałam zupełnie inaczej, w zależności od humoru danego dnia. Nie mam tak zwanej ulubionej rzeczy, bo skoro je mam, to siłą rzeczy lubię je wszystkie. Zawsze jednak, odpowiadając, wybieram jakiś drobny przedmiot – w kontrze do moich wyobrażeń o tym, co ludzie chcieliby najprawdopodobniej zachować w takiej sytuacji. Jeśli wyobrazimy sobie, że ma nastąpić jakiś kataklizm czy dziwny koniec świata i każdy człowiek musiałby zachować jakąś jedną rzecz, to myślę, że w większości przypadków byłyby to rzeczy pamiątkowe i nacechowane emocjonalnie, związane z własną tożsamością czy pamięcią o przodkach: zdjęcia, dzieła sztuki, biżuteria czy inne pamiątki rodzinne, dokumenty, przedmioty z dzieciństwa.

Fotografia z książki „Patrz pod nogi”, fot. Przemek Dębowski / Karakter

A ja wybrałabym pewnie pierwszą z brzegu rzecz, która rzuciłaby mi się w oczy. Na przykład, nic nie wartą plastikową broszkę. Bo pomyślałabym sobie, że w tej całej masie wybranych przez ludzi pojedynczych przedmiotów pewnie najmniej byłoby takich, które – w potocznym mniemaniu – nie mają żadnej wartości. I być może ta moja jedna tania broszka z celuloidu wyprodukowana w latach 40. XX wieku w formie głupkowatego pieska, byłaby tą jedyną i ostatnią, która by się zachowała.

W takich dystopijnych okolicznościach moja broszka mogłaby się stać czymś w rodzaju relikwii, ważnym artefaktem. Mogłaby być pokazywana w muzeach czy na objazdowych wystawach jednego przedmiotu z przeszłości. Stałaby się unikatem – niegdyś zupełnie niedoceniana, a teraz jedyna w swoim rodzaju. Czymś, co ludzie mogliby wielbić, rysować sobie albo nosić jej kopie wpięte w klapę.

To bardzo piękne, że na takiej przysłowiowej arce, na którą każdy mógłby zabrać jeden przedmiot, zatroszczyłaby się pani o – jak to nazywa w książce – gównidło.

Tak, zdecydowanie byłoby to jakieś gównidło!

Kora Tea Kowalska – archeolożka i kulturoznawczyni, wykładowczyni akademicka, pisarka. Zajmuje się teorią i praktyką kolekcjonerstwa, historią kultury materialnej, wzornictwa oraz popkultury. Kolekcjonerka rzeczy wyrzuconych i nieoczywistych, z których tworzy instalacje i wystawy. Zajmuje się ekspertyzą antyków w programie telewizyjnym, a w sieci publikuje jako @odrzeczysklad. W 2024 roku wydała książkę Patrz pod nogi. O zbieraniu rzeczy w Wydawnictwie Karakter, nominowaną do Literackiej Nagrody Nike i Nagrody Literackiej Gdynia. Laureatka Pomorskiej Nagrody Literackiej „Wiatr od Morza”. Mieszka w Gdańsku, najbardziej lubi las i psy.

Język Polish