Karol Szymkowiak: Narracja, która opowiada o niepokoju [WYWIAD]

belfast_photo_festival-karol_szymkowiak-0169-8629-5223-01750-06.jpg, default, Karol Szymkowiak, z książki "0169-8629 5223-01750", fundacja Pix.house, fot. dzięki uprzejmości fotografa

#fotografia

Czy bezpiecznej przystani zagraża katastrofa? Jaką rolę odgrywa fotograf w dyskusji o zmianach klimatycznych? I co robi kowboj nad Jeziorem Powidzkim? Rozmawiamy z autorem książki "0169-8629 5223-01750", wyróżnionej w konkursie Fotograficzna Publikacja Roku 2025.

Gdy stoisz nad brzegiem Jeziora Powidzkiego, to co widzisz?

Zawsze myślę o nim jako o bezpiecznej przystani, miejscu, w którym mam dobry kontakt z naturą. Jak już jestem nad jeziorem, to skupiam się na przyrodzie, odpoczynku od dnia codziennego, chociażby od ekranu komputera.

Jeśli chodzi o wspomnienia, to jest ich bardzo dużo. Będąc dzieciakiem, jeździłem do Anastazewa do ośrodka wypoczynkowego firmy, w której pracował mój ojciec. Tam spędziłem pierwsze wakacje i niemalże każde następne. Potem były wyjazdy z kolegami czy z dziewczynami. Całe moje życie zawsze gdzieś o to Jezioro Powidzkie zahaczało, mimo że nie jestem z tamtych rejonów. Wiele rzeczy się zmieniło, były na przykład takie miejsca, gdzie można było skakać z pomostów do wody – już dawno ich nie ma. Ja się starzeję i jezioro się starzeje.

Co słychać tam dzisiaj?

Podczas realizacji mojego projektu powstała instalacja dźwiękowa z Jeziora Powidzkiego – okazało się, że w tle zawsze słychać człowieka. To nie jest miejsce, gdzie jest tylko natura. Słyszymy przejeżdżające pojazdy, rozmowy, imprezę, która toczy się po drugiej stronie jeziora. Słyszymy też hałas związany z obecnością jednostki wojskowej: samoloty, helikoptery w momencie wzmożonych manewrów są dość wyraźnie słyszalne i odczuwalne. To miejsce coraz bardziej zanieczyszczone dźwiękiem.

Opowiedz, co dzieje się tuż obok jeziora.

Od lat 50. istnieje tam jednostka wojskowa i największe w Polsce lotnisko wojskowe – jakieś dwa, trzy kilometry od jeziora. Od kilku lat baza jest intensywnie rozbudowywana, ponieważ stacjonują tam żołnierze amerykańscy, niedawno został oddany do użytku duży magazyn broni tamtejszej armii. Rozbudowa pociągnęła za sobą konieczność wycięcia części okolicznych lasów. W miejscach, gdzie jeszcze kilka lat temu były tylko polne drogi, zbudowano porządne, asfaltowe. W samym Powidzu zaczęła tworzyć się infrastruktura dla żołnierzy amerykańskich, czyli wszelkiego rodzaju bary z hamburgerami, karaoke, kilka studiów tatuażu, barberzy itd. Te intensywne zmiany skłoniły mnie do tego, żeby się tym tematem zająć.

Fakt, że nad głową latają i warczą samoloty, nie był dla mnie niczym niezwykłym – znam to od zawsze. Ale pewnego razu, siedząc na pomoście i obserwując latające wojskowe maszyny, uświadomiłem sobie, że sytuacja, którą sobie w głowie normalizowałem, dla kogoś z zewnątrz może wydać się dziwna, absurdalna. I to był punkt wyjścia. Robiąc research internetowy, bardzo szybko znalazłem odtajniony przez Pentagon dokument z końca lat 50., który zawiera listę potencjalnych celów atomowych. Na liście znajdowało się również lotnisko w Powidzu.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Karol Szymkowiak, z książki "0169-8629 5223-01750", fundacja Pix.house, fot. dzięki uprzejmości fotografa

Obrazek

belfast_photo_festival-karol_szymkowiak-0169-8629-5223-01750-03.jpg

Interesowała mnie narracja, która opowiada o niepokoju, wewnętrznym napięciu, o potencjalnej katastrofie. Choć dla mnie to miejsce jest spokojną przystanią, uświadomiłem sobie, że w sytuacji wojny to nie jest miejsce, gdzie warto się schować.

W książce użyłeś konwencji czarno-białego dokumentu i kolorowych polaroidów.

Nie było łatwo wyjść z roli kogoś, kto dobrze zna to miejsce. Bardzo nie chciałem totalnie osobistego projektu, ale nie da się od tego uciec, człowiek jest uwikłany w pewne wspomnienia. To byłoby też nie do końca szczere. Projekt ma dwie warstwy wizualne: główną tworzą surowe, dokumentalne fotografie monochromatyczne, drugą są polaroidy, instaksy – użycie tego narzędzia ma sugerować, że mamy do czynienia z czymś w rodzaju prywatnego archiwum z wakacji. Choć na tych obrazach też coś zgrzyta.

Moje fotografie nie są dosłowne. Bardziej operuję metaforą, powidokami, tym, jak poszczególne obrazy ze sobą rozmawiają. Często ważniejsze jest to, co się dzieje w głowie odbiorcy pomiędzy stronami książki, aniżeli na fotografiach.

Zrobiłeś zdjęcie przedstawiające Statuę Wolności okrytą flagą amerykańską. Wyobrażam sobie, że w kolorze to musi kiczowato wyglądać, trochę jak u Martina Parra. Ty jednak zrezygnowałeś z koloru.

To jest strasznie kiczowaty obiekt. Statua początkowo nie była wcale w barwach flagi. Postawił ją właściciel restauracji po drugiej stronie jeziora względem lotniska, więc zakładam, że w ten sposób chciał przyciągnąć amerykańskich żołnierzy. Po latach przemalował ją właśnie w barwy flagi Stanów Zjednoczonych i to jest jeszcze bardziej karykaturalne.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Karol Szymkowiak, z książki "0169-8629 5223-01750", fundacja Pix.house, fot. dzięki uprzejmości fotografa

Obrazek

0169-8629_5223-01750_kszymkowiak_42.jpg

Nie chciałem operować kolorem także dlatego, że fotografowałem głównie latem – w momencie, kiedy to miejsce żyje, a intensywność barw byłaby naprawdę duża. Czerń i biel zabierają trochę informacji, ale też dają pewnego rodzaju wygładzenie, można się bardziej skupić na motywach, na metaforach. Wiedziałem, że jeśli zastosuję kolor, to przedstawię to miejsce jako karykaturę, rodzaj parodii. Nie taki był mój zamiar.

Czego szukasz w obrazach? Wspomniałeś o metaforze. Absurdu? Jedna z fotografii przedstawia kowboja, który jest w zasadzie odklejony od rzeczywistości, chociaż tam pewnie w jakimś sensie pasuje.

Zawsze mnie fascynowało to, że realny – choć przefiltrowany przez narzędzie i jego operatora – zapis jakiegoś momentu, ludzi, miejsca jest tak pokazany albo tak zestawione są fotografie, że wydaje nam się to zupełnie surrealistyczne i absurdalne. Można operować na tych dwóch poziomach jednocześnie, tworząc coś, co jest dokumentem, ale nie do końca mamy pewność, czy nie zostało zainscenizowane, wykreowane, wygenerowane. Najciekawsze są momenty, kiedy masz jakiś ogólny koncept, ale poddajesz się temu, co spotykasz, bazujesz tylko na rzeczywistości i dajesz się jej zaskoczyć. Nie chcesz tego kreować, możesz to jedynie znaleźć.

Kowboja spotkałem przypadkiem. Wracałem autem z sesji z przeświadczeniem, że tym razem nic nie znalazłem, nikogo ciekawego nie spotkałem. I nagle zobaczyłem faceta na koniu, w kapeluszu kowbojskim, na zsypie, który pozostał chyba po budowie drogi. Stał, spoglądając na jezioro, więc szybko zatrzymałem się na poboczu i wyjąłem aparat. To super połączyło tę całą opowieść o obecności Amerykanów w Powidzu i to, że ktoś z lokalnych też się wpisuje w obraz amerykańskiego kowboja, macho.

Próbowałeś burgerów amerykańskich?

No pewnie! Poznałem właściciela jednej z restauracji, jego historię – nie był z Powidza, a przez lata pracował w Stanach – wykonałem mu kilka portretów. Byłem też u barbera, który strzyże głównie amerykańskich żołnierzy. Trzeba było przełamać pierwsze lody i zachęcić ludzi, żeby wpuścili mnie i pozwolili fotografować klientów. Pomyślałem, że jak sam zostanę klientem, to będzie mi łatwiej to zrobić.

W twoim projekcie nie widać twarzy ludzi, nie można ich rozpoznać.

Karol Szymkowiak, z książki "0169-8629 5223-01750", fundacja Pix.house, fot. dzięki uprzejmości fotografa

Na początku wykonałem kilka portretów, na których ktoś jest rozpoznawalny, ale szybko do mnie dotarło, że nie tędy droga. Zrozumiałem, że nie chcę, aby konkretni ludzie ten konkretny problem firmowali swoją twarzą. To, że nie jesteśmy w stanie spojrzeć nikomu w oczy, tworzy też atmosferę dezorientacji, dodaje tajemniczości. Ostatnio dotarło do mnie, że może poprzez tak sportretowanych ludzi chciałem wprowadzić narrację jak w snach – ja w swoich nigdy nie widzę twarzy, tylko mam świadomość, że to jest ta konkretna osoba.

Oczywiście dochodzi też kwestia tego, że dzisiaj nie jest łatwo fotografować twarze ludzi, bo późniejsza publikacja pociąga za sobą pewne procedury prawne, które nie zawsze da się zachować. W książce jest na przykład celowo rozpikselowany, niewyraźny portret amerykańskiej żołnierki. Zabieg takiego zamaskowania nawiązuje do tego, jak mieszkańcy czy turyści mogą postrzegać żołnierzy amerykańskich, którzy przyjeżdżają na dziewięć miesięcy, potem zmienia się kontyngent. Są blisko, ale tak naprawdę daleko. Nie można ich w pełni poznać, zobaczyć.

Gdy rozpoczynałeś pracę nad "0169-8629 5223-01750" w 2021 roku, pełnoskalowej wojny w Ukrainie jeszcze nie było. Po jej wybuchu zmieniło się twoje podejście do tego projektu?

Cały ten okres to był mój wewnętrzny proces myślenia o tym, jak to miejsce działa na mnie i czym to miejsce dla mnie w ogóle jest. Zaczynając realizację projektu, byłem, mówiąc szczerze, wściekły, że rozbudowę przeprowadza się w taki sposób: podejmujemy decyzję o rozbudowie jednostki, więc wycinamy lasy, niszczymy przyrodę. Na początku żyłem złudzeniem, że mieszkamy w takiej części Europy, która jest bezpieczna, i że taka konwencjonalna wojna nam nie grozi. Dlaczego więc budować magazyny kosztem przyrody? Kiedy rozpoczęła się wojna, to myślenie – zakładam, że nie tylko moje, ale większości z nas – zmieniło się. Chociaż nadal uważam, że jeśli chcemy coś chronić, w tym przypadku nasz kraj, nasze społeczeństwo, to nie powinniśmy zapominać o przyrodzie, której jesteśmy częścią. Z poziomu środowiska to też jest istotne. Cała Wielkopolska boryka się z problemami z suszą, dodatkowo niedaleko są pokopalniane tereny, które wciągają wodę z jeziora. Pewne sprawy mają zupełnie inny priorytet i w momencie, gdy cała Europa się zbroi, to sprawy środowiskowe będą schodziły na dalszy plan – a to zaprowadzi nas donikąd. Jeżeli teraz skupimy się tylko na jednej rzeczy, to te zmiany będą później nieodwracalne.

Jaka jest rola artysty, fotografa w dyskusji o zmianach klimatu?

Zadanie fotografa – moim zdaniem – polega na tym, aby sygnalizować pewnego rodzaju zjawiska i problemy, ale niekoniecznie stawiać się w roli eksperta. Większość z nas, fotografów dokumentalnych, przechodzi przez proces edukacyjny w trakcie realizacji projektów. Tematy środowiskowe bardzo wyraźnie pojawiają się w działaniach artystycznych – mam wręcz wrażenie, że często głównie tam. Im więcej jest takich działań: czy to projektów, książek, festiwali fotograficznych czy sztuki związanych z tematem ochrony środowiska, tym lepiej. Chociaż nie jesteśmy decyzyjni w tej kwestii i łatwo nas lekceważyć, to trzeba robić to z uporem maniaka i trafiać do coraz większej liczby osób. Tylko w ten sposób można wyedukować społeczeństwo – pokazując, zadając pytania, skłaniając do myślenia.

Karol Szymkowiak – "0169-8629 5223-01750" [galeria]

Styl wyświetlania galerii

wyświetl slajdy

Projekt, który realizowałem w Powidzu, dotyczy również zmian klimatu, problemów środowiskowych i potencjalnej katastrofy. Jestem świadomy, że sytuacja, z jaką mamy tam do czynienia, nie jest prosta, zero-jedynkowa. Przez to sam temat nie jest chyba zbyt wygodny i niechętnie podejmowany przez media. No bo jak w obliczu zagrożenia wojną pytać władze państwowe: czy naprawdę musicie wycinać las, by rozbudować jednostkę, jednocześnie traktując po macoszemu problem suszy hydrologicznej i odpływu wody z pobliskich jezior? Oczywistą odpowiedzią będzie to – co zresztą widać w rzeczywistych działaniach – że kwestia obronności jest ważniejsza. A może jednak oba te obszary powinny mieć równy priorytet? Myślę, że naszą rolą i wartością fotografii jest to, by zadawać właśnie takie pytania, których nikt inny nie stawia.

Kolekcja Wrzesińska, której jesteś kuratorem od 2015 roku, to projekt fotograficzny nastawiony na książkę. Fotograf przyjeżdża do Wrześni i ma opowiedzieć o mieście za pomocą narracji książkowej. W opowieści o Jeziorze Powidzkim taki również był twój cel?

Od samego początku chciałem zrealizować coś, co ostatecznie ma zostać zamknięte formie książki.

W publikacji "0169-8629 5223-01750" jesteś zarówno autorem, jak i edytorem zdjęć. Łatwo być swoim własnym kuratorem?

Niełatwo, ale nie lubię odbierać sobie przyjemności układania sekwencji – czułbym, że to nie jest naprawdę moje. Od początku myślałem o narracji książkowej, z każdą kolejną fotografią, która powstawała w głowie czy na jakichś makietach, układałem historię. Sprawdzałem, czego mi brakuje i jakie wątki warto jeszcze podjąć.

Karol Szymkowiak, okładka książki "0169-8629 5223-01750", fot. Fundacja Pix.house

Oczywiście to nie jest tak, że z nikim tego nie konsultowałem. Większość prac edycyjnych wykonałem sam, później pracowaliśmy nad książką z Krzyśkiem Orłowskim. On nie miał łatwego zadania, bo sekwencja była dość poukładana, książka właściwie już zaprojektowana, a żaden projektant nie lubi takiego punktu wyjścia. Jednak pracowaliśmy nad tym przez kilka miesięcy. Krzysiek bardzo pomógł mi doszlifować edycję i skutecznie hamował mnie w pomysłach, które może niekoniecznie były dobre i potrzebne. To była bardzo cenna pomoc.

Staram się robić wszystko sam, bo wtedy z jednej strony czuję największą frajdę, z drugiej – biorę za to pełną odpowiedzialność. Jak coś nie zadziała, to wiem, że to moja wina, ale też wiem, co poprawić. Natomiast jak to się rozkłada na duży zespół, to czasami trudno stwierdzić, co nie zagrało.

W Belfaście twoje fotografie nie są pokazywane w przestrzeni typowo galeryjnej, tylko w kawiarni.

Znałem charakterystykę tego festiwalu i wiedziałem, że on w dużej mierze bazuje na przestrzeniach otwartych, wystawach outdoorowych, a te typowo galeryjne nie są dominujące. Rozmawiając z Tobym Smithem [dyrektorem ds. rozwoju Festiwalu Fotografii w Belfaście – przyp. red.], mówiłem, że najistotniejsze jest dla mnie pokazanie książki, żeby ktoś mógł ją obejrzeć, przekartkować, zatopić się w narrację. Bo to tam toczy się akcja. Jestem ciekaw odbioru w innym kraju niż Polska, w innej części Europy.

Oczywiście świetnie pokazać fotografie w galeriach, superprzestrzeniach, ale dobrze też trafiać ze swoimi pracami do publiki spoza naszej bańki. Dlatego cenię sobie w Kolekcji Wrzesińskiej to, że wystawa stoi na rynku przez trzy miesiące i każdy mieszkaniec Wrześni prędzej czy później na nią trafi. I tak samo jest tutaj: ktoś przyjdzie na festiwal albo po prostu na kawę i zobaczy tę małą instalację, która wisi na ścianie, przewertuje książkę, zada sobie pytania.

Karol Szymkowiak – fotograf samouk, twórca photobooków, kurator i wykładowca. Jako fotograf brał udział w kilkunastu wystawach zbiorowych. Członek Związku Polskich Artystów Fotografików. Wykładowca fotografii w Instytucie Sztuki Polskiej Akademii Nauk w Warszawie. Od 2015 roku jest kuratorem artystycznym projektu fotograficznego Kolekcja Wrzesińska, w ramach którego współpracuje z czołowymi polskimi fotografkami i fotografami, tworząc photobooki i wystawy dotyczące jego rodzinnego miasta Wrześni. Mieszka i pracuje w Poznaniu. W 2025 roku nominowany przez Fotofestiwal w Łodzi do członkostwa w platformie Futures Photography. Jego książka "0169-8629 5223-01750" wydana przez Fundację Pix.house została wyróżniona w konkursie Fotograficzna Publikacja Roku 2025.

"Metamorfoza" to seria wystaw, wydarzeń i projekcji odbywających się w ramach Belfast Photo Festival, skupiających się na zmieniającym się krajobrazie nadwiślańskiej ekologii i społeczeństwa. Dzięki wsparciu Instytutu Adama Mickiewicza instalacje powstałe we współpracy z polskimi artystami – Dianą Lelonek, Anną Zagrodzką, Karolem Szymkowiakiem, Dybą i Adamem Lachami – oraz Fotofestiwalem Łódź można zobaczyć w kluczowych miejscach w centrum Belfastu od 5 do 30 czerwca 2025 roku. Wydarzenia są częścią sezonu kulturalnego UK/Polska 2025 organizowanego przez Instytut Adama Mickiewicza, Instytut Kultury Polskiej i British Council.

Język Polish

fotografia dokumentalna