Józef Rotblat – niezłomny rzecznik pokoju | Artykuł

Józef Rotblat – niezłomny rzecznik pokoju

jozef-rotblat-gettyimages.jpg, default, Józef Rotblat, fot. Micheline Pelletier/Sygma via Getty Images

Genialny naukowiec, który przedkładał prawo moralne nad możliwościami wykorzystania praw fizyki. Współtworzył bombę atomową, by przez większość swego życia sprzeciwiać się jej wykorzystaniu. Za działania na rzecz rozbrojenia otrzymał pokojową nagrodę Nobla.

Od elektryka do fizyka

Józef Rotblat rodzi się w warszawskiej żydowskiej rodzinie w czasie, gdy tej powodzi się całkiem dobrze. Ojciec przyszłego noblisty ma firmę transportową, mieszkają w eleganckiej kamienicy na ulicy Miłej. Wszystko się zmienia w 1914, kiedy wojenny kryzys wykańcza drobne przedsiębiorstwa. Rotblatowie bankrutują, przeprowadzają się do gorszej okolicy – ale na ulicę, przy której 50 lat wcześniej mieszkała Maria Skłodowska – Curie (czym Józef często się chwali).

Przyszły noblista trafia na kursy zawodowe, bo rodziny nie stać na opłacenie jego edukacji. Zostaje elektrykiem – jako nastolatek dorabia, naprawiając sąsiadom instalacje, radia, lampki. Chce się uczyć, wie, że jest zdolny. Dostaje się do Wolnej Wszechnicy Polskiej, studiuje fizykę. To tam poznaje prof. Ludwika Wertensteina, przyszłego mentora i przyjaciela, wybitnego – i niedocenionego – naukowca.

Wertenstein zatrudnia Rotblata w powstałej w 1914 Pracowni Radiologicznej (której szefowała z Paryża Skłodowska – Curie) – to tu rozpoczyna badania związane z promieniotwórczością. Są lata 30. - na całym świecie fizycy eksperymentują z pierwiastkami radioaktywnymi. Także po to, by stworzyć z nich broń. Widmo wojny wisi nad Europą – trwa wyścig, kto pierwszy stworzy bombę atomową.

Wyścig zbrojeń

Thumbnail — Józef Rotblat, laureat Nagrody Nobla sadzi drzewo w Ogrodzie Botanicznym PAN w Powsinie, fot. Michał Sadowski/Forum

Wiosną 1939 Rotblat wyjeżdża na stypendium do Liverpoolu. Początkowo nie zna angielskiego i klepie biedę. Ale trafia do pracowni prof. Jamesa Chadwicka, postaci kluczowej w badaniach nad rozszczepieniem atomu i bierze udział w pracach nad bronią nuklearną w przekonaniu, że trzeba ją stworzyć zanim dokonają tego Niemcy.

To Chadwick w 1943 zabiera Rotblata do USA, do tajnej bazy w Los Alamos, w której najwybitniejsi naukowcy z całego świata budują bombę atomową (o ukrytej na pustkowiu, ściśle chronionej bazie mówi się, że to obóz koncentracyjny dla noblistów). Projekt Manhattan przynosi skutek: pierwszy ładunek nuklearny zostaje zdetonowany w lipcu 1945 na poligonie w Nowym Meksyku.

Ale Rotblata już wtedy w USA nie ma – wraca do Wielkiej Brytanii rok wcześniej. Nie jest jasne dlaczego: sam fizyk wspomina, że zwątpił w niemieckie prace nad atomem, chciał się też skoncentrować na poszukiwaniu pozostawionej w Polsce rodziny. Inna wersja zdarzeń mówi o tym, że Amerykanie podejrzewali Polaka o szpiegostwo na rzecz ZSRR i jego wyjazd był tym wymuszony (fizyk miał lewicowe poglądy, a przed wyjazdem nie przyjął brytyjskiego obywatelstwa, bo nie chciał rezygnować z polskiego paszportu).

Wojna to zło

Pod koniec 1945 Rotblat już wie, że jego żona zginęła w Majdanku, a rodzeństwo przeżyło Holocaust, ukrywając się dzięki Polakom w starej willi w Otwocku. Z czasem fizyk pomaga bliskim wyemigrować z Polski, sam przyjmuje w końcu brytyjskie obywatelstwo i postanawia swoje zdolności i wiedzę przekierować ku medycynie. Utwierdzają go w tym przekonaniu wydarzenia z sierpnia 1945 - zrzucenie bomb atomowych na dwa japońskie miasta. "(…) stałem się częścią nauki, która została niewłaściwie użyta. Chcę być pewny, że w przyszłości nauka będzie wykorzystywana właściwie. Sam powinienem dać przykład" - mówi w jednym z wywiadów.

Józef Rotblat przenosi się do Londynu, gdzie zaczyna uczyć w wyższej szkole medycznej. Prowadzi badania z radiobiologii, ale nadal analizuje też skutki napromieniowania ludzi i gleby, współtworzy też Atom Train – ulokowaną w jeżdżącym po Europie pociągu wystawę, pokazującą straszliwe konsekwencje użycia broni atomowej.

W 1955 Rotblat zostaje jednym z sygnatariuszy dokumentu pokojowego, zwanego dziś Manifestem Russella-Einsteina (pomysłodawcą był brytyjski filozof i matematyk, Bertrand Russell, a wielkim zwolennikiem – Albert Einstein). To podpisany przez wybitnych naukowców list, nawołujący do zaprzestania wyścigu zbrojeń, do międzynarodowego porozumienia i starań o pokój na świecie.

Moralność naukowca

W następstwie manifestu Józef Rotblat i Bertrand Russell zakładają w 1957 międzynarodową organizację – "ruch uczonych na rzecz pokoju" – The Pugwash Conferences on Science and World Affairs. Pugwash (to nazwa miejscowości, w której obywa się pierwsze spotkanie jej członków) organizuje konferencje, opracowuje raporty na temat broni masowej, bierze udział w działaniach na rzecz rozbrojenia i łagodzenia napięć między krajami. W 1995 ruch Pugwash oraz jej ówczesny przewodniczący, Józef Rotblat otrzymują Pokojową Nagrodę Nobla.

Choć od 1974 na emeryturze, Rotblat aż do śmierci w 2005 działa na rzecz pokoju i rozbrojenia. Głosi tezę, że naukowcy ponoszą moralną odpowiedzialność za swoje badania i wynalazki, apelując o stworzoną na wzór przysięgi Hipokratesa deklarację moralności dla badaczy, przede wszystkim fizyków i chemików. Poprzez swoją pracę, ale i osobiste doświadczenia Rotblat rozumie aż nazbyt dobrze, że nauka może zmieniać losy świata także w negatywny sposób.

Tytuł (nagłówek do zdjęcia)

Śladami Polaków

Link URL

Dowiedz się więcej

Język Polish