Joanna Murzyn – hackowanie przyszłości [WYWIAD] | Artykuł

Joanna Murzyn – hackowanie przyszłości [WYWIAD]

joanna_murzyn_03_.jpg, default, Element Talks 2019, prezentacja na temat przyszłości projektowania graficznego, podczas której pytania od publiczności zadawał Avatar. Zdjęcia prz

#kultura cyfrowa

Jest cała masa niepotrzebnej technologii, potocznie mówi się na to "internet of shit". Na przykład opaski, które rekomendują ci, jak masz spać, a ty się do tego stosujesz, zamiast się po prostu wyspać. Łapiemy się na postęp, nie patrząc na niego krytycznie – mówi Joanna Murzyn, strateżka przyszłości.

Joanna Murzyn to doradczyni technologiczna, projektantka, orędowniczka kultury naprawiania, strateżka przyszłości, inicjatorka ruchu Radicalzz –kolektywnego przedsięwzięcia na rzecz świadomego projektowania i korzystania z technologii. Choć w swoim portfolio ma współpracę z dużymi markami, dziś promuje podejście antysystemowe. Jest autorką m.in. manifestu krytykującego chaotyczną konsumpcję i nierozliczanie technologii z ich wpływu na środowisko. Występowała z prezentacjami i warsztatami w Polsce i za granicą, m.in. w Tate Modern, w trakcie konferencji UNESCO w Indiach i w ramach organizowanej przez IAM konferencji Digital Cultures.

Future strategist – po polsku: strateżka przyszłości – to profesja, która brzmi dosyć enigmatycznie.

Mniej więcej rok temu zaczęłam przechodzić w tym kontekście transformację i zredefiniowałam na własny użytek to pojęcie. Pracując z trendami i strategiami dotyczącymi scenariuszy przyszłości bardzo szybko zorientowałam się, że patrzenie bardzo daleko w przyszłość być może napędza w pewnym stopniu rozwój, ale oddala nas od aktualnych problemów. Dziś nazwałabym się raczej osobą osadzoną w teraźniejszości, która poprzez odpowiednią weryfikację bieżących zdarzeń podejmuje decyzje związane z przyszłością. Ale nie kreuję na siłę futurystycznych wizji – opieram je mocno na tym, co jest ważne tu i teraz. Sama złapałam się w pewnym momencie na tym, że fajnie mówi się o przyszłości z perspektywy technologii; o tym, że będą latały drony, będziemy używać takich i takich sensorów itd. Ale zapomina się często w tym wszystkim o człowieku i jego realnych potrzebach, także tych związanych ze środowiskiem. Pracując wcześniej dla dużych marek, zachłysnęłam się przyszłością. Teraz rozumiem, że istotniejsze niż enigmatyczne wróżenie z fusów jest skupienie się na teraźniejszości. Strategie przyszłościowe powinny bazować na przewidywaniu konsekwencji, a nie wizyjnym konstruowaniu rzeczywistości.

Thumbnail — Joanna Murzyn, fot. Adam Stępień/AG

Czym są w takim razie technologie przyszłości?

To określenie odnosi się do etapu rozwoju i wdrożenia technologii, która przechodzi różne fazy. Jest taka amerykańska grupa analityczno-doradcza Gartner zajmująca się między innymi obserwacją i opisem cyklu rozwoju technologii. Problem z wdrażaniem technologii jest dziś taki, że zdecydowana większość z nich jest najpierw opatentowana i scentralizowana, a dopiero później wychodzi do ludzi. Największe innowacje zachodzą dopiero wtedy, kiedy powszechnie zyskuje się do danego urządzenia czy algorytmów dostęp. A chodzi o to, żeby to odwrócić – żeby to nasze potrzeby realnie dyktowały kierunek rozwoju technologicznego. W tym momencie jest tak, że pewne rozwiązania są po prostu "rzucane" na rynek. Jest cała masa niepotrzebnej technologii, potocznie mówi się na to "internet of shit" (w odniesieniu do "internet of things", pojęcia określającego niezależne od człowieka sieci wzajemnie komunikujących się ze sobą urządzeń). Na przykład aplikacja, dzięki której możesz sprawdzić zdalnie liczbę jajek w lodówce albo opaski, które rekomendują ci, jak masz spać, a ty się do tego stosujesz, zamiast się po prostu wyspać.

Łapiemy się na postęp, nie patrząc na niego krytycznie. A korzystają na tym modele biznesowe oparte na danych. Przyjrzyjmy się bliżej aplikacjom społecznościowym, które każdy z nas posiada na swoim telefonie. Z automatu i często bez większej świadomości udostępniamy w nich swoje położenie, dostęp do kontaktów, kalendarza, a co gorsze – do mikrofonu, przez co są one w stanie nasłuchiwać i wyłapywać kluczowe słowa, które padają podczas rozmów z najbliższymi. Niestety nawykiem stało się to, że podczas spotkań ze znajomymi telefon leży na stoliku obok kieliszka z winem. W ten sposób wykładamy się i informacje na swój temat podajemy praktycznie na tacy.

Dwa lata temu w jednym z wywiadów powiedziałaś, że technologie nikogo nie wykluczają, dziś twierdzisz, że paradoksalnie pogłębiają one nierówności. Czego dowiedziałaś się przez ten czas, że zmieniłaś zdanie?

Kiedy udzielałam tamtego wywiadu, byłam właśnie na etapie zachłyśnięcia. Bardzo mocno wierzyłam, że technologie to odpowiedź na wszystkie bolączki i że mają one moc włączania i aktywizowania tych, którzy dotąd byli wykluczeni. Tylko że im głębiej wchodzisz w temat, tym wyraźniej widzisz, że nie do końca tak jest. Osoby niedowidzące, niedosłyszące mają duży problem z interakcjami. Podobnie z osobami starszymi. Społeczeństwa się starzeją i jest coraz więcej technologii, które mają w zamyśle pomagać seniorom. Tylko rzeczywistość zweryfikowała, że niestety jest to raczej utopia. Masowa digitalizacja, do której zmusił nas covid, obnażyła ekonomiczne dysproporcje i pokazała, że często do tego, by korzystać z dobrodziejstw technologii, potrzebny jest kapitał. Pięcioosobowa rodzina mieszkająca na wsi nie ma jak podołać wyzwaniu zdalnej edukacji, a bez komputera z dostępem do internetu można stracić rok nauki. Technologia ma różne twarze. Jedna z nich to np. telefony dla osób niedowidzących albo technologia BCI (brain-computer interface), która umożliwia osobom sparaliżowanym komunikację ze światem. To akurat sfery, w których technologia wypłaszcza nierówności, włącza ludzi z powrotem do społeczeństwa.

A jak jest z technologiami i ekologią? Sprawdziłam, że każda wizyta na stronie Culture.pl produkuje 1,33 grama dwutlenku węgla. Wbrew powszechnemu przekonaniu, to, co jest cyfrowe, wcale nie jest zero waste. Jak "śmiecimy", korzystając z komputerów i telefonów?

To bardzo głęboki problem. Zaczyna się od tego, że mamy całkowity brak edukacji, jeśli chodzi o technologię. Powszechnie nie zdajemy sobie sprawy z połączeń między rzeczami; nie zdajemy sobie sprawy, że to, że w coś klikamy, jest zawołaniem do serwera, a sygnał musi przebyć jakąś drogę i do nas wrócić. Przez to, że tej świadomości brakuje, produkty cyfrowe projektuje się w taki sposób, żeby były przepiękne, bogate, działające na wyobraźnię. Efektem jest przebodźcowana, przekoloryzowana sfera cyfrowa. Wszystko po to, żeby było to łatwe, przyjemne, bezrefleksyjne. Nie projektuje się rzeczy bardzo prostych, w których odbiorcy mogliby dostrzec strukturę i zrozumieć jej działanie. Inną kwestią jest to, że nie istnieje jakieś powszechne wyobrażenie internetu jako takiego. Przeprowadzono kiedyś badanie, w ramach którego można było narysować, jak wygląda internet. Pojawiły się bardzo różne obrazy: od chmury po małe kabelki, ale najważniejszym rezultatem badania było stwierdzenie, że nie ma jednego spójnego obrazu. Nie ma zatem także zrozumienia całej związanej z internetem sieci zależności. Nikt nie uczy dzieci, że ich działania internetowe powodują określone skutki, także te związane ze środowiskiem.

Jak to się zatem dzieje, że skutkiem wejścia na jakąś stronę jest emisja dwutlenku węgla?

Zacznijmy od tego, że nazewnictwo mocno wpłynęło na kształtowanie się mylnych wyobrażeń. Kiedy myślimy o chmurze [internetowej – przyp. red.], to widzimy coś niematerialnego i ulotnego. A chmura jest bardzo skomplikowaną, materialną infrastrukturą. To serwerownia, serce struktury, w której przechowywane są nasze dane. Nasze dane nie fruwają w powietrzu: sygnał musi zostać gdzieś wysłany, przetworzony i musi do nas wrócić. Ponieważ panuje kultura nieograniczonej dostępności sieci, a szybki internet musi być dostępny całodobowo i działać bez zarzutu, infrastruktury serwerowni są nadmiarowe. To znaczy: podwójne. Przez to, że serwery cały czas działają, przetwarzając informacje, po pierwsze generowane jest bardzo dużo ciepła, po drugie konsumowana zostaje masa energii. O ile przegrzanie serwerowni można rozwiązać umieszczeniem ich np. na Islandii (a są takie praktyki), o tyle kwestia zużywanej energii jest dużo bardziej paląca. Wyliczenia z początku tego roku pokazują, że centra danych konsumują około jednego procenta globalnie zużywanej energii. Innym problemem jest to, że tę fizycznie istniejącą infrastrukturę serwerów należy co kilka lat wymieniać. Ponieważ na serwerach znajdują się także informacje wrażliwe, muszą one zostać zutylizowane, a to również jest energożerne. Mimo zachodzącej stopniowo "zielonej" transformacji, według ostatniego raportu BP 84 proc. zużywanej na świecie energii wciąż pochodzi ze źródeł nieodnawialnych. A świat produkuje tony technologicznych odpadów – w zeszłym roku aż 54 miliony, a tylko 17 proc. urządzeń uległo jakiejkolwiek formie recyklingu, reszta trafia na wysypiska do krajów rozwijających się.

To co możemy zrobić, żeby poruszać się w sieci bardziej ekologicznie?

Po pierwsze rekomendowałabym odłączyć się od stron i produktów z grupy GAFAM (Google, Amazon, Facebook, Apple, Microsoft). Ich oparte na zbieraniu danych funkcjonowanie wymaga utrzymania potężnej infrastruktury. Szukałabym alternatyw w postaci rozwiązań stworzonych w duchu opensource’owym, w których społeczność ma dostęp do software’u i może sama decydować, na jakich serwerach jest przechowywany. Jeśli chodzi o codzienne nawyki, na pewno sugerowałabym wyczyszczenie skrzynki mailowej z niechcianych subskrypcji. Wysyłamy miliardy maili dziennie, z czego około połowa to wiadomości wygenerowane przez maszyny. Współczynnik otwarcia wiadomości reklamowych i komercyjnych newsletterów sięga kilkunastu procent, a cała reszta jest zalegającym śmieciem. Na poziomie ogólnym zalecałabym digitalowy detoks i redefinicję swoich potrzeb w sieci. Niestety przeglądarka Ecosia, którą do niedawna polecałam, bo angażuje się w sadzenie drzew, oparta jest na technologii, którą dostarcza Microsoft. Microsoft przyjął taką konwencję, że do 2030 chce być carbon neutral, a do 2050 carbon negative [to pierwsze oznacza neutralność klimatyczną, to drugie – że korporacja usunie z atmosfery więcej dwutlenku węgla niż go wyprodukuje – przyp. red.]. To super, ale kiedy pogrzebie się głębiej, to można dowiedzieć się, że w tej transformacji towarzyszy Microsoftowi jeden z koncernów paliwowych. Zobacz, jakie to nielogiczne. Potentat paliwowy, który przyczynił się do globalnego kryzysu, będzie teraz zarabiał pieniądze na "zielonej" transformacji. Trzeba uważać na nowy nurt zielonego kapitalizmu…

… i na przykład nie kupować butów wyprodukowanych przez potężną korporację tylko dlatego, że reklamowane są jako zrobione w pełni z wyłowionych z oceanu butelek.

Dokładnie.

Nie ma radykalnej zmiany paradygmatu bez podjęcia trudu pracy z najmłodszymi. Jako wykładowczyni Uniwersytetu Dzieci (projektu edukacyjnego prowadzonego od 2007 roku przez Fundację Uniwersytet Dzieci; pierwszego takiego przedsięwzięcia w Polsce) promujesz kulturę naprawiania, która jest częścią maker movement. Czym jest ten nurt i jak odnajdują się w nim dzieci?

Makerzy to osoby, które nie zgadzają się na zastaną rzeczywistość i próbują ją zhackować. Tutaj przydałaby się też redefinicja słowa "hacker", które kulturowo połączone zostało z obrazem osoby w kapturze, niemal przestępcy. A hacker po prostu przyswaja rzeczywistość do potrzeb swoich i środowiska. Maker movement pokazuje, że mamy wszystkie narzędzia i infrastrukturę, by samodzielnie dokonywać zmian, ale stawką jest wzbudzenie w ludziach ciekawości technologicznej. Jeśli chodzi o dzieci, to sam fakt otrzymania dostępu do narzędzi – m.in. do pistoletu z klejem na gorąco lub wiertarki, do których w szkole mają dostęp jedynie za pośrednictwem nauczyciela – był dla nich czymś niecodziennym i fascynującym. W dzieciach zauważyłam ogromną chęć naprawiania i wprowadzania zmian. Dzieci zresztą bardzo zarażają swoim zaangażowaniem. Kultura naprawiania została niestety wyparta przez konsumpcjonizm, bo oczywiście o wiele łatwiej jest coś wymienić i kupić niż naprawić. A to problem systemowy – wynika z tego, że część urządzeń jest dziś projektowana w taki sposób, by nie dało się ich otworzyć. Rozwijają się dziś nowe strategie, w tym projektowanie urządzeń w kontekście cyrkularnym [ekonomia cyrkularna to system zamkniętego obiegu rzeczy dążący do zmniejszenia eksploatacji planety – przyp. red.]. Presja społeczna i działania oddolne mają poważną siłę, w pewnym momencie producenci będą musieli na nie odpowiedzieć. Ludzie są już mocno wkurzeni, że po trzech latach coś się psuje i staje się elektrośmieciem. To jest właśnie ten słynny spisek żarówkowy, czyli planowanie nietrwałości produktów.

Co może zrobić osoba, która chciałaby zaangażować się w takie działania, wprowadzić kulturę naprawiania w swoją codzienność?

Kapitalizm ma to do siebie, że eksploatuje nas do granic możliwości, przez co nie mamy często czasu ani siły na budowanie relacji. A może się okazać, że kiedy mamy zepsutą pralkę, to piętro niżej mieszka pan, który zajmuje się naprawianiem. Tylko że my o tym nie wiemy, bo się nie komunikujemy. Otwarcie się na wynikającą z życia w społeczności wymianę wiedzy i zasobów przynosi świetne rezultaty. Te rozwiązania są często bardzo proste: sąsiedzi mogą sobie przykleić na swoją skrzynkę pocztową naklejkę, na której jest napisane, jakie mają narzędzia i o co można ich poprosić. Nagle okazuje się, że nie potrzeba do tego aplikacji i jest to bardzo dostępne.

Wracając do tematu dzieci, chciałabym zapytać też o "Podręcznik do empatyzacji", który napisałaś z myślą o nich. Co ma wspólnego empatia z nowymi technologiami?

Empatia to kluczowa umiejętność, którą zatraciliśmy. Powiedziałabym zresztą raczej o współbyciu i wzajemnej trosce – ze słowem "empatia" mam mały problem ze względu na to, że jest zapożyczeniem. W kontekście technologii empatyzacja jest istotna, bo oznacza otwarcie się na potrzeby innych osób. Wtedy technologie dobierane są jako narzędzie do rozwiązywania konkretnych problemów i wzmacniania relacji (między ludźmi oraz między ludźmi i środowiskiem). W "Podręczniku do empatyzacji" dzieci mogły znaleźć m.in. rodzaj etnograficznego notatniczka, w którym zapisywały obserwacje dotyczące potrzeb swoich i innych. To było nawet zabawne, kiedy okazywało się, że największym problemem siedmiolatka jest za ciężki tornister i trzeba było zaprojektować wspólnie dron do przenoszenia plecaków. Najważniejszą nauką było przede wszystkim to, że to nasze potrzeby powinny determinować kierunek rozwoju technologicznego – nigdy odwrotnie. Moim role model jest Adam Słodowy, który mówił, że człowiek rozsądny dopasowuje się do świata, a człowiek nierozsądny dopasowuje świat do siebie i to właśnie nierozsądnym ludziom zawdzięczamy wszelki rozwój.

W swojej audycji (celowo nie używasz określenia podcast ze względu na jego komercyjne konotacje) "Radicalzz: nowy początek" projektujesz wizję świata marzycieli – pełną empatii, szacunku, w którym ludzie będą mieć świadomość swojego wpływu na środowisko oraz wykształconą zdolność kooperacji. Jak rzeczywistość pandemii wpłynęła na tę wizję?

W moim przypadku pandemia przyspieszyła pewne procesy, w pozytywnym znaczeniu. Patrzę na ten czas jako na pauzę, w trakcie której sporo osób się w pewnym sensie obudziło. Pandemia to kryzys, który pomógł zredefiniować część pojęć i potrzeb. Wizja, którą proponuję, zaczęła dużo intensywniej rezonować z tą nową świadomością.

Poprzez swoje działania budujesz świadomość, że przyszłość można w dużym stopniu zaprojektować. Że nie jest tylko otchłanią ziejącą niewiadomą, ale czymś, co dosłownie leży w naszych rękach. A czy można jakoś przygotować się na to, że jednak bardzo nas czymś zaskoczy? Że wszystko potoczy się zupełnie nie tak, jak to przewidujemy?

Przed pandemią brałam udział w różnych spotkaniach wokół innowacji, wypowiadali się na nich specjaliści i jeden z nich powiedział, że nie ma szans, żeby ogłoszona została pandemia. Dwa tygodnie później mieliśmy już lockdown. Kluczem jest umiejętność otwarcia się na zaskoczenie. Strategie dotyczące przyszłości muszą zakładać, że proces ich wdrażania będzie niestabilny – że może nadejść chwila, w której wszystko wywróci się do góry nogami. Dlatego, zajmując się rozwiązaniami dla przyszłości, warto mieć nie plany, ale cele. Plan w tym kontekście zwykle posypie się po drodze. System, w którym żyjemy, tworzy iluzję, że wszystko jest pod kontrolą i wiemy, co przyniesie kolejny miesiąc. Na poziomie edukacji absolutnie zaniedbywaną umiejętnością jest dynamiczne przystosowanie. Dzięki niej przystosowujesz się do tego, co nowe niemal natychmiast i nie boisz się tego. Ale system edukacyjny tworzy złudzenie linearnego życia, a życie tak nie wygląda i rządzi nim raczej chaos.

A jak dynamiczne przystosowanie ma się do tego, co powiedział o nim Słodowy?

W dynamicznym przystosowaniu nie chodzi o pełną zgodę na to co przychodzi, ale przede wszystkim o akceptację istoty zmian i brak strachu przed nimi.

Język Polish

strategie przyszłości

#eko

Lem i myślenie o przyszłości

Wywiady Culture.pl