Historia nie uczy niczego. Aleksandra Waliszewska w Atenach

Waliszewska_Benaki-11.jpg, default, Wystawa prac Aleksandry Waliszewskiej w Muzeum Benaki w Atenach, fot. Weronika Pawlak / IAM

#sztuki wizualne

To łatwo mogło się nie udać – a jednak. Obrazy Waliszewskiej, wkomponowane w kolekcję starożytnych dzieł w ateńskim Muzeum Benaki, nie tworzą oczywistych skojarzeń, ale rzucają wyzwanie sztampie współczesnych interwencji.

Zestawienie obrazów Aleksandry Waliszewskiej z kolekcją muzealną, której trzonem jest sztuka starożytna, brzmi jak pomysł ryzykowny. Owszem, Waliszewska, malując z imponującą intensywnością, żywi się historią sztuki – cytuje ją, przetwarza i remiksuje, ale jej prace, choć przez lata były reprodukowane na wszelkich możliwych gadżetach i wydawnictwach, nigdy dotąd nie powstawały na zamówienie. Raczej to one były obudowywane dziełami historycznymi, jak w przypadku Opowieści okrutnych w warszawskim Muzeum Sztuki Nowoczesnej przed czterema laty.

Co więcej, zainteresowania Waliszewskiej zdają się rozmijać z profilem kolekcji ateńskiego Muzeum Benaki. Artystka jest przede wszystkim późną wnuczką symbolistów przełomu XIX i XX wieku – to oni stanowili pień wizualnego drzewa genealogicznego rysowanego przez kuratorki wspomnianej warszawskiej wystawy, Natalię Sielewicz i Alison M. Gingeras. Jednak, co znaczące, ta ostatnia odpowiada też kuratorsko za wystawę w Muzeum Benaki, na której relacje między sztuką Waliszewskiej a kolekcją muzeum, rozciągającą się od antyku przez Bizancjum po etnograficzne artefakty z czasów okupacji tureckiej, zostały nakreślone zupełnie inaczej.

Kolejna rzecz: samo zderzenie historycznej muzealnej kolekcji ze sztuką współczesną stało się już dziś dobrze znaną konwencją, która – ugruntowana kilka dekad temu w rozkwicie krytyki instytucjonalnej – dawno już przestała być tak obrazoburcza, jak bywała jeszcze kilkanaście lat temu, gdy z zachętowskich kazamatów Karol Radziszewski wydobywał nigdy niepokazywane dzieła, robiąc Siusiu w torcik. Dziś konfrontowanie się z historią coraz częściej jest zastępowane jej pastiszowaniem, doskonale wpisującym się we współczesną kulturę remake’ów i franczyz, na dodatek ocierającym się o nieznośne moralizatorstwo. Każda konwencja związana z konkretną epoką zyskała skojarzenia łatwe do rozszyfrowania.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Wystawa prac Aleksandry Waliszewskiej w Muzeum Benaki w Atenach, fot. Weronika Pawlak / IAM

Obrazek

Waliszewska_Benaki-7.jpg

Irruption of Antiquity Waliszewskiej to wyzwanie rzucone takiemu sztampowemu i dydaktycznemu myśleniu o historii. „Uważam, że problemem artystów i artystek jest to, że więcej czytają o sztuce, niż na nią patrzą”, stwierdziła swego czasu malarka. Jedną z jej misji jest rozbrojenie uproszczonego spojrzenia na dzieje sztuki, w którym każda epoka i każdy obraz konotuje stałe znaczenia.

To podejście jest bliskie perspektywie zmarłego przed niemal stu laty historyka sztuki Aby’ego Warburga, który staje się patronem ateńskiej wystawy. Sam tytuł Irruption of Antiquity pochodzi z jednej ze ścieżek tematycznych jego Atlasu obrazów Mnemosyne, niedokończonego – i w swojej naturze skazanego na ciągły ruch i niedomknięcie – wykładu dziejów nie tyle nawet sztuki, co idei wizualnych, pojęć symbolicznych ugruntowanych w tradycji antycznej. Atlas zawierający tablice z reprodukcjami opiera się nie na linearnym przedstawieniu historii sztuki, a na logice montażu, natomiast antyk nie tyle jest wskrzeszany w ramach kolejnych renesansów i klasycyzmów, co wdziera się w kolejne epoki erupcjami dawnych „formuł patosu”.

***

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Wystawa prac Aleksandry Waliszewskiej w Muzeum Benaki w Atenach, fot. Weronika Pawlak / IAM

Obrazek

Waliszewska_Benaki-6.jpg

To właśnie owe erupcje stanowią sedno strategii Waliszewskiej. Artystka przetwarza estetyki dawnych epok, zawsze jednak łącząc ich elementy w amalgamat niedający się łatwo ikonograficznie przyszpilić. I choć możemy rozpoznawać w kolejnych pracach konkretne obiekty z kolekcji Muzeum Benaki lub motywy w nich powracające, to zawsze są one jednak częścią kompozycji, która nadaje im nieoczekiwane konteksty.

Na wystawie wita nas wizerunek androgynicznej kobiety, chudej i sinoniebieskiej, ubranej jedynie w prześwitujący szyfonowy płaszczyk i naszyjnik z kłódką w stylu Sida Viciousa. Postać z rozłożonymi na boki rękami i patrząca gdzieś za krawędź ramy powtarza gest starożytnych orantek, ręce wspiera jednak na cierniach tworzących bordiurę obrazu, odsyłających do przedstawień umęczonego Chrystusa. Już w tym wizerunku na abstrakcyjnym tle, właściwie pozbawionym narracji, nakładają się na siebie powidoki starożytności, północnego renesansu i symbolizmu przełomu wieków.

Kiedy obiekty z ateńskiej kolekcji wdzierają się w obrazy Waliszewskiej, tracą swoją patynę. Pochodzące z IV wieku p.n.e. oinochoe (niewielkie naczynie na wino) z reliefowym przedstawieniem Dionizosa dosiadającego pantery, namalowane w różowej tonacji, zostaje nałożone na mroczną scenę egzekucji nagiej kobiety. Postać jest pochylona, niemal nie mieści się w polu obrazowym. Przyłożony do tyłu głowy pistolet jest trzymany przez anonimową dłoń. Krew za moment tryśnie do naczynia, wymiesza się z winem. Gdyby kobieca postać albo widoczne w tle drobne figury obdarzone zostały konkretną tożsamością, scena mogłaby łatwo stać się prostą alegorią. Tymczasem Waliszewska zdaje się wrzucać nas w sam środek mitu, którego źródeł i szczegółów nie znamy, który jednak odradza się i mutuje od tak dawna, że wydaje się zrozumiały na głęboko podświadomym poziomie.

Waliszewska obeznana jest przy tym z historią sztuki na tyle, że nie łapie się na pierwszy lepszy haczyk. Mając do dyspozycji setki obiektów z kolekcji nie szuka wcale tych najbardziej spektakularnych ani najdziwniejszych. Erupcje antyku działają tu właśnie dlatego, że artystka sięga po przedmioty drobne i niepozorne, umiejętnie wkomponowując je w swoje prace. Najlepiej ukazuje to ateńska tetradrachma, moneta z sową – patronką miasta, przedmiot na tle wszystkich antycznych wspaniałości wręcz banalny, po którym łatwo się prześlizgnąć wzrokiem. W pracy Waliszewskiej owa moneta pojawia się na niebie jak gigantyczne słońce lub bóstwo. Trwożliwie zerkają ku niej nagie postaci skryte w jaskini – może oglądamy scenę sprzed początków cywilizacji, a może właśnie z czasów po jej końcu. Drobna moneta zyskuje wagę podobną do statui wolności napotkanej przez Taylora w słynnej końcowej scenie Planety małp.

***

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Wystawa prac Aleksandry Waliszewskiej w Muzeum Benaki w Atenach, fot. Weronika Pawlak / IAM

Obrazek

Waliszewska_oprowadzanie-17.jpg

Zgodnie z logiką Atlasu obrazów Mnemosyne w pracach Waliszewskiej pojawiają się nie tylko konkretne obiekty z ateńskich zbiorów. Niekiedy, w nieco starszych pracach, na powierzchnię wydobywają się zaszczepione w malarstwie artystki „formuły patosu” dopowiedziane obiektami w kolekcji. Bizantyjski epitafion – tkanina liturgiczna z przedstawieniem martwego Chrystusa – towarzyszy na przykład scenie, w której zdają się łączyć w niesamowitym i niepokojącym splocie motywy złożenia do grobu, koimesis, czyli zaśnięcia Matki Bożej, ale i narodzenia Chrystusa. Nakrywana – lub odkrywana –drobna kobieca figura o zatartych konturach, jaśnieje nieziemskim złotym światłem, niby dzieciątko – „światłość świata” – w obrazach niderlandzkich mistrzów.

W muzealnej przestrzeni kilkanaście prac Waliszewskiej wkomponowanych jest efektownie w scenerię dość staroświecko zorganizowanej stałej ekspozycji ateńskiej instytucji. Część po prostu wisi wśród innych obrazów, inne z kolei stają się elementami złożonej scenografii, jak portret zmarłej Mitusi, białej kotki (przez lata powracającej w pracach Waliszewskiej), która namalowana na tle bladego danse macabre zasiedla zrekonstruowany salon z epoki osmańskiego panowania.

Mimo uważnego wyboru przywoływanych w obrazach niepozornych obiektów, artystka wcale nie fetyszyzuje oryginałów i bezpośredniego kontaktu z dziełem. Tak jak Warburgowi przy układaniu atlasu, tak i jej mogłyby zapewne w zupełności wystarczyć reprodukcje. Malarka, której początki kariery przypadły na erę świetności Tumblra, potrafi robić z nich doskonały użytek – zarówno z tych drukowanych na kredowym papierze w albumach wypełniających jej pracownię, jak i z przypadkowo znajdowanych gdzieś na Instagramie. W jednym z obrazów pojawia się więc na przykład fragment fresków z monasteru na wyspie Patmos – malowany właśnie z takiego zapostowanego gdzieś zdjęcia.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Wystawa prac Aleksandry Waliszewskiej w Muzeum Benaki w Atenach, fot. Weronika Pawlak / IAM

Obrazek

Waliszewska_oprowadzanie-25.jpg

Paradoksalnie jednak w przypadku samych prac Waliszewskiej kontakt z oryginałem staje się coraz ważniejszy. Przez lata artystka, ciesząc się popularnością, funkcjonowała nieco poza głównym nurtem pola sztuki, jej prace można było oglądać głównie w internecie. Przy tym były łatwe w reprodukowaniu – malowane gwaszem i akwarelą na papierze w formacie A4, a więc tak, jak tradycyjne ilustracje stworzone z myślą o powielaniu na papierze i ekranie. W ostatnich latach, wraz z rosnącą instytucjonalną obecnością i reprezentacją przez galerię Consonni Radziszewski, artystka coraz częściej sięga po farby olejne i płótno, a jej prace stają się bardziej różnorodne formalnie.

***

Opowieść budowana w Muzeum Benaki kończy się na przełomie XVIII i XIX wieku, czasach arystokratycznych Grand Tour po antycznych ruinach i greckiej wojny o niepodległość. Wiszące obok zaangażowanego w grecką walkę narodowowyzwoleńczą portretu Byrona widoki malowniczych ruin na tle nawet skromnych starożytnych zabytków wypadają blado. Wydają się do bólu mdłe i konwencjonalne, uformowane przez osiemnastowieczną, winckelmannowską wizję antyku i jego „szlachetnej prostoty i spokojnej wielkości”, białych świątyń i białych rzeźb. W ostatniej pracy Waliszewskiej ta wizja zostaje doprowadzona do granicy parodii – oto patrzymy na bukoliczny pejzaż z neoklasyczną, palladiańską willą, lasem i końmi, utrzymany w cukierkowej, złocisto-zielonej tonacji. Jednak ponad nim, w górnej partii obrazu, skąpanej w zimnych fioletach, tłoczą się widmowe postaci, napierają na ów sielski obrazek, jakby zaraz miały się do niego przebić z innej rzeczywistości.

Aleksandra Waliszewska w Muzeum Benaki w Atenach [galeria]

Styl wyświetlania galerii

wyświetl slajdy

Można się w nich dopatrywać reprezentantów innego, dionizyjskiego, dzikiego i brutalnego oblicza greckiej kultury, choć blade, upiorne sylwetki wydają się wyjęte raczej z tak bliskiego Waliszewskiej młodopolskiego imaginarium. Może więc jest to wizja czasu opartego na specyficznej cykliczności, w której istnieją tylko dwa rodzaje epok: te zbudowane na historycznym kłamstwie i te naznaczone beznadzieją i brakiem złudzeń?

Przed kilkoma laty Dorota Jagoda Michalska w Szumie interpretowała twórczość Waliszewskiej przez pryzmat m.in. prognoz Houellebecqa dotyczących nowego średniowiecza. Dziś paralele między sytuacją współczesną a wiekami średnimi powracają coraz częściej w publicystyce opisującej przepoczwarzanie się współczesnego kapitalizmu w technofeudalizm. Jednak Waliszewska wydaje się – przy całej swojej fascynacji sztuką dawną – niezainteresowana poszukiwaniem tego rodzaju bezpośrednich analogii. Jeśli z kolejnych powrotów zamierzchłych epok przezierających przez tkankę współczesności wynika w jej ujęciu jakaś lekcja, to jedynie taka, że z każdym kolejnym stuleciem znajdujemy nowe sposoby, by opowiadać sobie nasz temat te same kłamstwa.

Język Polish