„Dzikie znaczy prawdziwe”. Dzień z Józefem Wilkoniem

2025.04.03-Jozef_Wilkon_Photo_Mariusz_Kubik_01.jpg, default, Józef Wilkoń , fot. Mariusz Kubik/e Creative Commons CC BY 4.0

#sztuki wizualne

„Jak wchodzisz do lasu, czuj się tak, jakbyś wchodził do świątyni” – mówi polski rzeźbiarz, malarz i grafik Józef Wilkoń.

Rozmawiamy o wilkach i dzieciach. O wodzie po płukaniu pędzli, z której rodzą się szare koty, bure wilki i myszate koniki polskie. O topolach i o szacunku do nich. O tym, jak oddać ruch zwierzęcia. Józef Wilkoń umie to zrobić w kilka sekund, ale ta umiejętność to efekt pracy przez całe życie.

Siadamy w ogrodzie pod starym dębem. Na ganku czai się Baghera z Księgi dżungli, w trawie siedzi pies z Psiego życia, między niezapominajkami – stado dzików. Józef Wilkoń pracuje nad kolejną rzeźbą. Sztuka dzieli się tu miejscem z przyrodą. Nawet dom ma wyciętą dziurę w dachu – dla drzewa.

– Jak budowałem dom, to na zaplanowanym miejscu rosła sosna, której nie chciałem ruszyć – mówi rzeźbiarz. – W związku z tym skróciłem dom. A nie tylko skróciłem dom, ale jeszcze w poddaszu wyciąłem dziurę, żeby się mieściła sosna.

Rozmawiamy chwilę o naszej wspólnej nowo wydanej książce Dzika – stworzonej wokół dawnych ilustracji Wilkonia, przedstawiających koniki polskie, a wydanej przez wydawnictwo Hokus-Pokus jako prezent na jego 96. urodziny – obchodził je 12 lutego.

– Ludzie boją się dzikości – mówi artysta. – A przecież dzikie znaczy prawdziwe. Piękne. Wolne.

I zaczyna mówić o lesie.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Ilustracja z książki „Wróble na kuble”, Józef Wilkoń, materiały promocyjne wyd. Hokus Pokus

Obrazek

wroble-na-kuble-4-copy.jpg

Las to drzewo do potęgi

– Jak wchodzisz do lasu, czuj się tak, jakbyś wchodził do świątyni. Dostojeństwo lasu tego wymaga – mówi Józef Wilkoń. – Kocham drzewa. O drzewach mówię dużo, maluję jeszcze więcej. A las jest drzewem do potęgi. Drzewa są dzikie, bujne, jednocześnie ułaskawione przez zakorzenienie, że są w bezruchu. Ale ich szata, ich kolorystyka, ich kształt są dynamiczne, dzikie. Pasują do dzikości lasu i do dzikości zwierząt. Przyroda jest dzika.

Motyw lasu jako fenomenu życia przewijał się w wielu jego wystawach, choćby w Ciągnie Wilkonia do lasu… z 2025 roku (Ośrodek Kultury Leśnej w Gołuchowie). Choć – jak mówi – każdy las jest piękny, najbardziej ukochał las mieszany.

– W świerkowym lesie ściółka jest z igliwia, ale w mieszanym jest wszystko: mech, fiołki leśne, paprocie i orliki.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Ilustracja z książki „Wróble na kuble”, Józef Wilkoń, materiały promocyjne wyd. Hokus Pokus

Obrazek

wroble-koniec-wilkon.jpg

Pytam, jakie jest jego ukochane drzewo.

– Każde drzewo lubię inaczej. Lubię brzozę, kto nie lubi. Lubię lipę też, kto nie lubi, bo zapach. Akację. W lesie akacjowym nie da się chodzić boso, ale mi się zdarzało. Trzeba bardzo uważać, bo akacja zrzuca igły i można je sobie powbijać w stopy. Grab ma z kolei strukturę pnia przypominającą greckie kolumny. Z tych grabowych pni robiłem rzeźby przypominające sylwetki Nike. Każde drzewo jest inne i wyjątkowe. Topola to najbardziej różnorodne i wybujałe ze wszystkich drzew. Nie jest szanowana potocznie, a to duży błąd. To jedno z piękniejszych drzew o niesłychanie bogatej formie. Począwszy od sylwetki, skończywszy na strukturze pnia. Ale topola nie jest łatwa w obróbce. Jest żylasta, więzista. Ale piękna w formie.

W jego przydomowym ogrodzie stoi pies z Psiego życia. Wygląda jak smutny, przestraszony terier. Drewniany, ale mam ochotę go pogłaskać. Pytam, z jakiego jest drewna.

– Czasem mieszam drewno. Tułowia robiłem głównie z krzywizn sosny, głowy z brzozy. Tam, gdzie gałęzie się rozchodzą, powstają cudowne kąty – z nich robię głowy psów, bo świetnie wychodzą uszy i mordki. Kiedy wycinają sosny, wpraszam się do nadleśniczego. Górne konary sosny są cudownie krzywe. Powstają z nich szyje zwierząt, rogi i inne formy.

Szarobure

Kici kici miau (nagrodzone tytułem Najpiękniejsza Książka Roku 2009 przyznawanym przez Polskie Towarzystwo Wydawców Książek), Psie życie (Najpiękniejsza Książka Roku 2011), Wróble na kuble i teraz Dzika – te cztery książki łączy kolorystyka i pochylenie się nad zwykłymi-niezwykłymi stworzeniami. Szary kot, psy rasowe, ale głównie kundelki, wróble i myszate koniki polskie.

Szukam dla nich miejsca na stole kuchennym, pełnym książek, złotych i czarnych markerów oraz kwiatów. Pierniki na ścianie układają się w kształt tygrysa, pawia i ośmiornicy. W domu czeka na nas też zupa fasolowa, szarlotka i ciasto z rabarbarem, nakładane szczodrą ręką Joanny, towarzyszki życia Józefa Wilkonia. Trzy psy siedzą z nami w kuchni i dostają ostatnie kęsy chleba z kozim serem.

Patrzę na te wszystkie wilki, bure koty, psy i konie w książkach. Te ilustracje i rzeźby żyją. Jest w nich radość i zachwyt nad życiem, choć wszystko utrzymane jest w kolorze szarości.

– Zdradzę tajemnicę. – Uśmiecha się Wilkoń. – Kiedy płuczę pędzle w słoikach, to ta woda po pewnym czasie ma swój niepowtarzalny wdzięk i kolor. Ma w sobie tysiące cząsteczek. Jak biorę ją na duży, gruby pędzel i kładę nim jakąś dużą plamę, to w tej plamie po pewnym czasie robią się takie cudowne zgrupowania czy większych, czy mniejszych punktów. Powstaje raster niepowtarzalny, nie do skopiowania. No więc te szarości to jest właśnie ta zawiesina w słoiku, w którym maczam pędzle. Zlewek kilku kolorów. To on daje te burki, te wilki, niektóre kotki szare, koniki czy inne stworzenia. Maluję właśnie z takiego miksu, z płuczyn pędzli po farbie, oczywiście po farbie wodnej, mówię tutaj o tuszach, o akrylach, które stosuję głównie.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Ilustracja z książki „Kici kici miau”, Józef Wilkoń, materiały promocyjne wyd. Hokus Pokus

Obrazek

kici6-wilkon.jpg

Balet źrebięcy

Chociaż jednym z najbardziej rozpoznawalnych motywów jego twórczości są konie, Wilkoń przyznaje, że przez całe życie miał do nich złożony stosunek.

– Kocham je, ale się ich boję. To chyba zostało mi z dzieciństwa.

Wspomina dziadkową klacz Baśkę, którą czyścił tylko z jednej strony, bo z drugiej przyciskała go do ściany, i rosyjskiego konia, który po nim przebiegł. Pamięta uderzenie kopytem w udo, a potem w plecy.

– Może stąd ten lęk.

A jednak właśnie konie wracają w jego pracach bez przerwy.

– Najpiękniejszy jest koń arabski. Mocny korpus, cienkie nogi, ta głowa, ogon. Arab potrafi demonstrować własną urodę jak żadne inne zwierzę.

Arabskie „Wilkoniki” – charakterystyczne konie Wilkonia – odnalazły drogę do ilustracji z antycznych waz.

– Przejąłem je od Greków: ten korpus i cienkie nogi.

O koniach mówi jak o tancerzach.

– Jak źrebak biegnie obok dorosłego konia, robi się z tego balet. Balet źrebięcy. To jest obraz mojego dzieciństwa.

W Dzikiej pojawiają się jednak nie araby, lecz koniki polskie – potomkowie dzikich tarpanów, niewielkie, krępe, pierwotne.

„Retrospekcja. 70 lat twórczości Józefa Wilkonia” w Płocku [galeria]

Styl wyświetlania galerii

wyświetl slajdy

Historia naszej książki zaczęła się od odnalezionej po latach makietki z lat 70. z ilustracjami Wilkonia. To z nimi w plecaku pojechałam do Popielna obserwować stada żyjące najbardziej dziko, jak dziś się da, w rezerwacie. W tym samym miejscu, w którym przed laty obserwował je Józef Wilkoń.

– Pamięta pan jeszcze tamto dawne stado koników polskich, które potem wróciło w Dzikiej? – pytam.

– Tak. Byłem w Popielnie, koło Mikołajek. To może był 1968 rok. Zwiedzałem ten teren i miałem szczęście być bardzo blisko stada tarpanów. Stały w płytkiej wodzie jeziora, między wysokimi trzcinami. Były ledwie widoczne. Prawdopodobnie właśnie wtedy powstały pierwsze szkice.

Przychodzi mi do głowy, że być może opisywałam potomków tego samego stada, które lata wcześniej rysował Wilkoń. Ten sam las i jezioro.

Psie życie i monolog wilka

W naszej rozmowie kilka razy pojawiają się też psy i wilki.

– Chcę teraz zrobić taką książkę podobną do Psiego życia. Będzie się nazywała Być wilkiem i spróbuję przeprowadzić w niej taki dialog między człowiekiem a wilkiem, tak jak to jest w Psim życiu. Ale tutaj to będzie oczywiście całkowicie monolog. Wilk będzie rozmawiał i pytał, i mówił o sobie i o człowieku. Dlaczego człowiek tak nienawidzi wilka. Malowano sceny okrucieństwa, całkowicie wymyślone. Wilk nie zabija dla przyjemności. Zabija, kiedy jest głodny. To człowiek wymyślił mord i wojnę. Widziałem nagrania bawiących się wilków. Dorosłe wilki bawią się jak dzieci. Chcę to pokazać.

– Dzisiaj często słyszy się, że dzieci nie potrzebują ambitnych książek ani ilustracji, że należy im upraszczać literaturę. Co pan o tym myśli? – pytam.

– Dzieci koniecznie potrzebują najlepszych rzeczy – słyszę w odpowiedzi.

W naszej rozmowie wraca do tej myśli jeszcze kilka razy.

– Często spotykam teksty „ułatwiające” dzieciom czytanie. Infantylizowanie. To jest zbrodnia na literaturze. Nie ma wątpliwości, że dzieci zasługują na rzeczy najlepsze. Dzieciom są potrzebne dobre książki. Najlepiej najwybitniejszych twórców. Bo dzieci mają ogromnie dużo wrażliwości i wyobraźni.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Ilustracja z książki „Wróble na kuble”, Józef Wilkoń, materiały promocyjne wyd. Hokus Pokus

Obrazek

wroble-copy.jpg

Mówi też o dzieciach, z którymi kiedyś malował.

– Miałem wręcz do czynienia kilkakrotnie z sytuacją, że stałem za plecami któregoś z dzieci, patrząc, jak ono pracuje. Malowało z taką pewnością, z taką swobodą jak Picasso. Kiedyś nagrano taki film z Picassem, filmowanym z tyłu, prawdopodobnie przez jakieś przezroczyste podobrazie. Nagrywano, jak pracuje, jak maluje. I kiedy patrzyłem na malujące dziecko, chodziły mi po głowie takie myśli: po co jest akademia, po co?

Po chwili sam się zaczyna śmiać ze swojego pytania.

– No dobrze. Akademia też jest potrzebna. Ale jeszcze bardziej tego potrzebuje nasza świadomość, jak odpowiedzialnym jest pracować dla dzieci.

Namalować ruch

W domu i ogrodzie Wilkonia wszystko jest w ruchu: wilki, charty, ptaki, konie.

– Ruch jest moim tematem – mówi.

Maluje szerokim pędzlem, szybkim gestem, mocnym uderzeniem farby. Patrzę na rzeźby w domu i ogrodzie i mam wrażenie, że wszystko można odczytać z ruchu.

Pytam, czy łatwiej wydobyć go, malując czy rzeźbiąc.

– Malując. Czasem pędzące zwierzę powstaje w dwie minuty.

Po chwili dodaje:

– Ale te dwie minuty to moje siedemdziesiąt lat twórczości. Mam 96 lat.

Dzień się kończy, w ogrodzie pachną konwalie. Na stole w kuchni stoją peonie, tulipany, hortensje i mikołajki.

"Arka Wilkonia" [galeria]

Styl wyświetlania galerii

wyświetl slajdy

Pytanie o ulubione kwiaty wywołuje długą pauzę.

– Wszystkie – odpowiada. – Ale najbardziej dzikie. Pamiętam łąkowe bukiety, które zbieraliśmy z żoną.

Na jednym drzewie siada dzięcioł, na inne podlatują kopciuszek i sójka. Wszyscy goście są zauważani. Mam wiele pytań, ale to o ulubione ptaki nasuwa się samo.

– Kocham czaplowate. Robiłem nawet rzeźby czapli z blachy. Ale właściwie kocham wszystkie ptaki.

Józef Wilkoń mówi o sobie, że jest artystą nocy. Wychodzę od niego, kiedy jest już ciemno. Sylwetki wysokich drzew i rzeźb odcinają się na nocnym niebie.

Język Polish