Archiwum Ringelbluma. Pamięć zakopana na Nowolipkach

Archiwum-Ringelbluma-MINIATURA-forum-1022166925.jpg, default, Ekspozycja stała, Archiwum Ringelbluma, Żydowski Instytut Historyczny im. Emanuela Ringelbluma, Warszawa, fot. Krzysztof Żuczkowski/Forum

#dziedzictwo

W kilku metalowych skrzynkach mieści się niewiele. Latem 1942 roku próbowano zmieścić w nich getto warszawskie.

To, czego nie mogliśmy wykrzyczeć przed światem, zakopaliśmy w ziemi.
Dawid Graber

Osiemnastego września 1946 roku Hersz Wasser, w jasnym garniturze i ciemnym krawacie, znalazł się znowu przy Nowolipkach 68. Trudno mu było rozpoznać okolicę. Dawne punkty orientacyjne – domy, sklepy – przestały istnieć. Budynku szkoły nie było. Piwnice zostały zasypane gruzem. Podwórza, ściany, przejścia, które wcześniej pomagały orientować się w przestrzeni, zatarły się w ruinach.

Wiedział jednak, że to tutaj. Pod gruzami dawnej szkoły miało znajdować się Podziemne Archiwum Getta Warszawy.

O planach wydobycia Archiwum mówiono już wiosną 1945 roku. Ale od deklaracji do wbicia łopaty w ziemię było daleko. Trzeba było usunąć gruz, znaleźć ludzi, sprzęt i pieniądze. O wydobycie Archiwum konsekwentnie zabiegała historyczka Rachela Auerbach, która podczas okupacji prowadziła w getcie kuchnię ludową. W trakcie obchodów trzeciej rocznicy powstania w getcie mówiła: „Nawet jeśli jest tam pięć pięter ruin, musimy znaleźć Archiwum!”.

Ostatni rozdział getta

Archiwum tworzyła Oneg Szabat – tajna organizacja badawcza powołana w 1940 roku w getcie przez historyka Emanuela Ringelbluma. Jej członkowie spotykali się zwykle w soboty, stąd nazwa Oneg Szabat, czyli „Radość szabatu”.

Grupa Ringelbluma dokumentowała życie warszawskiego getta, a także los Żydów polskich pod okupacją niemiecką. Materiały zbierano z myślą o przyszłości, choć członkowie Oneg Szabat starali się również na bieżąco informować świat o świecie polskich Żydów.

Jednym z miejsc spotkań była szkoła im. Bera Borochowa przy ul. Nowolipki 68. Jej dyrektor Izrael Lichtensztajn do pracy w organizacji wciągnął swoich uczniów i współpracowników.

To, czego we wrześniu 1946 roku Hersz Wasser – członek Oneg Szabat i sekretarz Archiwum Getta – szukał pod gruzami, ukryto na początku sierpnia 1942 roku. Niedługo wcześniej, 22 lipca, rozpoczęła się wielka akcja deportacyjna. Od tamtego dnia tysiące Żydów prowadzono codziennie na Umschlagplatz i wywożono do Treblinki. Już od początku roku do Warszawy docierały liczne wiadomości o masowych mordach.

Zbierane od 1940 roku materiały należało dobrze schować. Na przełomie lipca i sierpnia 1942 roku zaczęto pakować je do metalowych skrzynek o wymiarach 15 × 30 × 50 centymetrów – zaskakująco niewielkich jak na ogrom tego, co znalazło się w środku. Ukrycie tego świata pod ziemią zajęło członkom Oneg Szabat kilka dni.

Cokolwiek miało stać się z nimi samymi, po wojnie świat miał się dowiedzieć o tym, co działo się za murami getta.

„Ona też jest warta wspomnienia”

W skrzynkach było wszystko. Rozporządzenia hitlerowskich władz, raporty o nazistowskich zbrodniach, dzienniki, listy, prywatne zapiski, fotografie, gazety, druki konspiracyjne. Bony żywnościowe, karty meldunkowe, bilety tramwajowe.

Była też literatura. Wśród dokumentów zachowały się utwory Władysława Szlengla. Przed wojną jego piosenki śpiewali Tadeusz Faliszewski, Mieczysław Fogg czy Wiera Gran. W Archiwum ocalały między innymi Mała stacja Treblinki, Telefon i Za pięć dwunasta.

Były też obrazy. Do jednej ze skrzyń trafiło niemal wszystko, co zostało po Geli Seksztajn, malarce i żonie Lichtensztajna: testament, autobiografia, fotografie, katalogi wystaw, wycinki prasowe oraz ponad 300 prac – akwarel, szkiców i rysunków.

Wśród nich – twarze dzieci. Seksztajn jeszcze przed wojną planowała indywidualną wystawę portretów żydowskich dzieci. Teraz próbowała zmieścić w skrzyni tyle, ile się da. W testamencie ukrytym w jednej ze skrzynek jej mąż prosił, by pamiętano o Geli i ich córce Margolit:

Zostałem mianowany strażnikiem zbiorów. […] Materiał jest dobrze schowany. Oby się tylko zachował, a wtedy będzie to najpiękniejsze i najlepsze z tego, co dokonaliśmy w obecnych, okrutnych czasach. […] Nie chcę podziękowań, żadnych pomników, żadnych pieśni pochwalnych, chcę jedynie, by wspomniano o mnie, by moi bracia i siostry w Erec Izrael wiedzieli, gdzie się podziały moje szczątki. Chcę, by wspomniano o mojej żonie Geli Seksztajn, zdolnej artystce malarce. […] Chcę, by wspomniano o mojej córeczce. […] Ona też jest warta wspomnienia.

Trzeciego sierpnia o czwartej po południu Dawid Graber, uczeń Lichtensztajna i jego współpracownik, zapisał ostatnią notatkę. Miał dziewiętnaście lat. Wokół trwała deportacja, a on zajmował się pakowaniem papierów. Notował:

Zostaliśmy we trójkę: tow. Lichtensztajn, Grzywacz i ja. Postanowiliśmy napisać testamenty, zebrać trochę materiału z akcji wysiedleńczej i to zakopać. Musimy się spieszyć, bo nie jesteśmy pewni godziny… Wczoraj pracowaliśmy przy tym do późnej nocy. […] To, czego nie mogliśmy wykrzyczeć przed światem, zakopaliśmy w ziemi.

Świat w skrzynce

Graber zginął prawdopodobnie jeszcze podczas deportacji latem 1942 roku. Szlengel – w trakcie powstania w getcie w 1943 roku. Wojny nie przeżyli też Izrael Lichtensztajn, jego żona ani córeczka.

Emanuel Ringelblum, twórca Oneg Szabat i pomysłodawca Archiwum, po ucieczce z getta w lutym 1943 roku ukrywał się z żoną i synem w bunkrze „Krzysia” przy Grójeckiej. Odrzucił kilka propozycji pomocy, w tym wyjazdu za granicę, bo oznaczałoby to rozstanie z rodziną. Kryjówkę odkryto w marcu 1944 roku. Mieszkańców zamordowano.

Wojnę przeżyli Rachela Auerbach, współpracowniczka Oneg Szabat – ta sama, która później apelowała o rozpoczęcie poszukiwań, oraz Bluma i Hersz Wasserowie. Wasser w 1943 roku wyskoczył z pociągu jadącego do Treblinki lub obozu pracy w Trawnikach.

Bez Wassera Archiwum Getta prawdopodobnie nigdy by nie odnaleziono.

Wrzesień 1946 roku był w Warszawie czasem odbudowy. Naprawiano wiadukty, remontowano szkoły, rozpisywano kolejne przetargi. Na Nowolipkach wyglądało to inaczej – szukano drogi w dół.

Strop w podziemiach trzeba było podeprzeć. Ziemię wybierano po kawałku. W końcu łopata trafiła na metal. Pierwsza skrzynka. Potem następne. Osiem w jednej komorze, dwie w drugiej. Dziesięć metalowych skrzynek, które przeleżały pod ziemią od sierpnia 1942 roku do 18 września 1946 roku.

Okazało się, że nie były jednak szczelnie zamknięte. Do środka dostała się woda. Papier napęczniał, kartki zbiły się w wilgotną masę, pojawił się grzyb. Blachę rozcinano tak, by przy otwieraniu nie rozerwać dokumentów. Atrament miejscami spłynął. Ucierpiały fotografie.

Józef Sandel, historyk sztuki, który pomagał ratować prace Geli Seksztajn, wspominał, że wyjmował mokre obrazy jeden po drugim i rozkładał je na podłodze. Trzeba było zdążyć, zanim papier skurczy się i poskleja. Wystarczył jeden nieostrożny ruch, żeby obraz rozpadł się w rękach.

Papierek po cukierku

Drugą część Archiwum znaleziono dopiero na początku grudnia 1950 roku. Tym razem przypadkiem. W miejscu dawnej dzielnicy północnej rosły bloki nowego osiedla. Podczas robót na posesji przy Nowolipkach koparka natrafiła na dwie metalowe bańki po mleku.

Bańki były zabezpieczone staranniej niż skrzynki, dzięki czemu dokumenty zachowały się w lepszym stanie. W środku były kolejne raporty, listy, dokumenty osobiste. Była też literatura.

Znaleziono również rzeczy z pozoru zupełnie nieprzystające do historii: bilet tramwajowy. Papierek po cukierku. Tekst piosenki. A obok nich – rozmowy z kobietami próbującymi przeżyć kolejny dzień. Stenogram zebrania, na którym ogłoszono deportację. Testament dziewiętnastolatka.

Trzeciej części Archiwum, którą miano ukryć w nocy z 18 na 19 kwietnia 1943 roku, tuż przed wybuchem powstania w getcie warszawskim, nie odnaleziono.

Korzystałam m.in. ze strony Żydowskiego Instytutu Historycznego.

Język Polish

getto warszawskie

Archiwum Getta Warszawskiego

powstanie w getcie warszawskim