Content anchor

Wojciech Fangor

Wojciech Fangor, 1959, Warszawa, fot. Tadeusz Rolke / AG
Wojciech Fangor, 1959, Warszawa, fot. Tadeusz Rolke / AG

Malarz, rysownik, rzeźbiarz i plakacista. Współtwórca Polskiej Szkoły Plakatu. Urodził się 15 listopada 1922 roku w Warszawie. Zmarł tamże 25 października 2015.

Wojciech Fangor był jednym z ostatnich "wielkich mistrzów" XX wieku. Debiutujący tuż po II wojnie światowej, często zmieniał styl – tworzył malarstwo zarówno figuratywne, jak i abstrakcyjne. Jego plakat z 1953 roku uznawany jest za przełomowy w dziejach Polskiej Szkoły Plakatu. Z kolei w 1958 stworzył pierwszą w sztuce światowej instalację przestrzenną.

Na początku lat 60. zasłynął pulsującym malarstwem – abstrakcyjnymi obrazami, dającymi wrażenie ruchu. Jego eksperymenty malarskie były prekursorskie nie tylko w polskiej, ale i w światowej sztuce – artysta jako jedyny Polak miał swoją indywidualną wystawę w nowojorskim Muzeum Guggenheima. Przez prawie połowę swojego życia mieszkał w Stanach Zjednoczonych.

Malarstwo socrealistyczne i Polska Szkoła Plakatu

Wojciech Fangor, "Postaci", 1950, olej na płótnie, 100 x 125 cm, fot. Muzeum Sztuki w Łodzi
Wojciech Fangor, "Postaci", 1950, olej na płótnie, 100 x 125 cm, fot. Muzeum Sztuki w Łodzi

W czasie II wojny światowej Wojciech Fangor przebywał w Warszawie i studiował prywatnie u Tadeusza Pruszkowskiego i Felicjana Szczęsnego Kowarskiego. W 1946 roku otrzymał zaocznie dyplom Akademii Sztuk Pięknych w Warszawie, gdzie w latach 1953-61 pracował jako docent.

Gdy w 1949 roku ogłoszono, że realizm jest jedyną formą sztuki, odpowiadającą aktualnym potrzebom robotników i chłopów, Fangor namalował "Postaci" –  do dziś jest to jeden z najbardziej znanych obrazów w sztuce polskiej XX wieku.

"Wykształcony przez Pruszkowskiego i Szczęsnego Kowarskiego na twórczości Chardina i Fragonarda, był gotów podjąć wyzwanie czasu, ale po swojemu – zgodnie z francuską manierą, a nie w duchu realizmu radzieckiego czy niemieckiego z czasów faszyzmu" – pisze Stefan Szydłowski przy okazji wystawie retrospektywnej Fangora "Przestrzeń jako gra" w Muzeum Narodowym w Krakowie.

W stylu socrealistycznym artysta tworzył do śmierci Stalina w 1953 roku. Najsłynniejsze dzieło tamtego okresu to "Matka Koreanka", która przyniosła mu popularność i pozycję w świecie sztuki. Za ten obraz oraz za "Lenin w Poroninie" Fangor otrzymał II nagrodę na 2. Ogólnopolskiej Wystawie Plastyki w Warszawie (1951).
 
Wojciech Fangor, fot. Bartosz Bobkowski / AG
Wojciech Fangor, 2013, fot. Bartosz Bobkowski / AG

W 1954 roku powstał także największy powierzchniowo obraz Fangora – "Kucie kos", który dopiero w 2013 po raz pierwszy zaprezentowano publicznie. Dzieło przedstawiające trzech mężczyzn wykuwających na kowadle ostrze kosy powstało na potrzeby wystawy o Powstaniu Styczniowym – na jednej ze ścian Muzeum Historycznego m.st. Warszawy. Jedną z przyczyn zasłonięcia obrazu była zmiana koncepcji wystawy projektowanej przez Stanisława Zamecznika. Spekuluje się, że krytyka ze strony prof. Stanisława Lorenza, wpływowego w ówczesnym czasie historyka sztuki, miała znaczący wpływ na decyzję o zakryciu dzieła. Od tamtej pory po muzeum krążyły jedynie legendy o ukrytym w ścianie obrazie.

W latach 50. Fangor był nie tylko twórcą kanonicznych dzieł malarskich socrealizmu, był również jednym ze współtwórców tzw. Polskiej Szkoły Plakatu. W okresie 1953-61 wykonał około 100. plakatów i wiele rysunków do "Życia Warszawy". W malarstwie i w plakacie stosował podobne motywy plastyczne, operował monumentalną, mocną formą, syntetyczną i uproszczoną. Jego plakat do filmu René Clémenta "Mury Malapagi" (1952) przeszedł do historii jako inicjujący cieszącą się do dziś światową renomą Polską Szkołę Plakatu. Z tego okresu pochodzi również gigantyczna dekoracja – fryz ozdabiający ulice Warszawy – zrealizowany razem z Henrykiem Tomaszewskim i wykonany na zlecenie władzy ludowej z okazji Światowego Zjazdu Młodzieży (1955). 

Pierwsza na świecie instalacja przestrzenna

Wojciech Fangor, "Struktury przestrzenne", 1969, fot. Muzeum Narodowe w Krakowie
Wojciech Fangor, "Struktury przestrzenne", 1969, fot. Muzeum Narodowe w Krakowie

W tym samym czasie Fangor rozpoczął współpracę z architektami: Stanisławem Zamecznikiem, Oskarem Hansenem, Zbigniewem Ichnatowiczem i Jerzym Sołtanem. To Zamecznik zaszczepił Fangorowi świadomość przestrzeni jako tworzywa artystycznego.

W 1958 roku Fangor z Zamecznikiem stworzyli pierwszą w sztuce światowej instalację przestrzenną – "Studium przestrzeni" w Salonie "Nowej Kultury" w Warszawie. Wszystko, co było w galerii, stało się elementem wystawy, czyli nowatorskiego environment zbudowanego z obrazów optycznych Fangora. Obrazy te, jak wspomina sam artysta, powstały w wyniku przypadkowego odkrycia. Fangor zamierzał namalować obrazy dwuwątkowe, tzn. takie, w których na tle układu form rozproszonych o niesprecyzowanych konturach miały być nałożone znaki figuratywne (twarze, ręce itp.).

Po namalowaniu rozproszonego tła artysta odkrył, że działają one na przestrzeń przed obrazem, zmieniając ją i uaktywniając. Powstała iluzja przestrzeni, rozwijająca się od obrazu w kierunku widza. Artysta zrezygnował z uzupełniania płócien elementami figuratywnymi, a swoje odkrycie nazwał później "pozytywną przestrzenią iluzyjną".
 
Wojciech Fangor, "N 13", 1963, fot. Muzeum Narodowe w Krakowie
Wojciech Fangor, "N 13", 1963, fot. Muzeum Narodowe w Krakowie

Na "Studium przestrzeni" składało się 20 płócien różnych formatów. Tylko cztery z nich zawisły na ścianach, reszta została ustawiona na sztalugach. Na wystawie tej nie chodziło o poszczególne obrazy, ale o zależności między nimi. Przez wybór drogi między obrazami widz stawał się współautorem dzieła, które nie było zamkniętą strukturą, ale systemem otwartym. "Studium przestrzeni" było dziełem nowatorskim i wyprzedzającym swój czas, klasycznym environment ze wszystkimi właściwościami, jakie ten rodzaj działania artystycznego miał w przyszłości wykształcić.

Oprócz "Studium przestrzeni" Fangor i Zamecznik zrobili jeszcze dwie inne wystawy poświęcone przestrzeni: w 1959 roku w Stedelijk Museum i w tym samym roku przed gmachem Zachęty w Warszawie. Obrazy z charakterystycznymi kołami i falami o niewyraźnych, zamglonych krawędziach, wywołujące efekty optyczne zbliżone do tych, jakimi operowała sztuka op-artu, dominowały w twórczości Fangora do połowy lat 70. Fangor tworzył obrazy i instalacje przestrzenne, w których eksploatował twórczo "iluzyjną przestrzeń pozytywną".

Fangor współpracował także z architektami: m.in. przy renowacji wnętrza restauracji na Wyścigach Konnych w Warszawie Służewcu oraz przy projektowaniu Centralnego Domu Towarowego w Warszawie, Pawilonu Polskiego na Wystawę Światową w Brukseli, Pawilonów Polskich w Nowym Jorku i w Paryżu czy projekcie wnętrz Dworca Warszawa - Śródmieście. 

Minimal art i op-art

Wojciech Fangor, "SM 34", 1974, fot. Muzeum Narodowe w Krakowie
Wojciech Fangor, "SM 34", 1974, fot. Muzeum Narodowe w Krakowie

W 1961 roku Fangor wyjechał z Polski. Najpierw był stypendystą Institute for Contemporary Art w Waszyngtonie (1962), potem Ford Foundation w Berlinie Zachodnim (1964-65).
W latach 1965-66 wykładał w Bath Academy of Art w Corsham, Wiltshire w Anglii. Od 1966 do 1999 mieszkał w Stanach Zjednoczonych, gdzie prowadził zajęcia na najważniejszych uczelniach: Farleigh Dickinson University, Madison, N.J. (1966-83) oraz Graduate School of Design, Harvard University, Cambridge, Massachusetts (1967-68).

W latach 60. i na początku lat 70. XX wieku artysta malował obrazy, które stanowią jego wkład do minimal artu i op-artu. W tym okresie stworzył swój najsłynniejszy na świecie cykl prac z charakterystycznymi okręgami i falami, W 1970 roku otworzył, jako jedyny jak dotychczas polski artysta, indywidualną wystawę w nowojorskim Muzeum Solomona Guggenheima. Pokazał tam 37 płócien, prekursorskich dla zachodnich op-artowskich poszukiwań, które stały się swoistymi symbolami op-artu.

Tak o twórczości Fangora z tego okresu pisze Bożena Kowalska:

"Koła artysty były nieustannym, wielostronnym eksperymentem. Sprawdzał w nich wciąż w nowy sposób efekty działania jaskrawości czy stonowanych kolorów w ich zestawieniach, nasycenia i stopnia jasności barwy, wielkości kręgów, większej i mniejszej szerokości jej pasm oraz ich zagęszczenie lub ascetycznej oszczędności i dyskrecji wyrazu. Stosował też artysta w swoich obrazach wszelkie, znane z teorii barw, kontrasty, zwłaszcza zaś kontrasty kolorów występujących i wstępujących, a także zjawiska powidoków".

Stworzył wtedy również scenografie do produkcji teatralnych, m.in. do baletu Marthy Graham w Theatre Playbill Marka Hellingera w Nowym Jorku (1974)  oraz do "Homage to the Whale" (1980), gdzie na stoku góry, widocznej z daleka, umieścił zrobioną z ręczników sylwetkę wieloryba.

Zapowiedź sztuki krytycznej

Wojciech Fangor, "Buc Wheat" z cyklu "Obrazy Telewizyjne", fot. Włodzimierz Wasyluk / Reporter / East News
Wojciech Fangor, "Buc Wheat" z cyklu "Obrazy Telewizyjne", fot. Włodzimierz Wasyluk / Reporter / East News

Kolejnym etapem – od połowy lat 70. do połowy lat 80. – był powrót artysty do malarstwa figuratywnego (studia przestrzenne wnętrz, prace typu "obraz w obrazie"). Namalował wtedy serie obrazów "międzytwarzowych" i "telewizyjnych". W tym okresie tworzył także kolaże, będace świadectwem fascynacji artysty kulturą masową. Fangor włączał w nie fragmenty scen, postacie i przedmioty przeniesione wprost z ilustrowanych magazynów.

"Przez jakiś czas facynowała mnie telewizja, w sensie medium. W tym okresie modna była filozofia Marshalla McLuhana, który mówił „The medium is the message“, że w samym medium jest zawarta treść, a nie w tej anegdocie, którą to medium przekazuje. Na tej podstawie robiłem trochę obrazów i rysunków, które miały związek z obrazem telewizyjnym" – powiedział artysta w wypowiedzi dla "Bzika kulturalnego".

Fangor wykonał wiele zdjęć ekranu telewizyjnego, które służyły mu później przy malowaniu obrazów. W obrazach "telewizyjnych" Fangor odtwarzał ujęcia z ekranu telewizora w postaci masy niezróżnicowanego koloru, trochę przypominające plakaty, aby potem przełamać obraz siatką kropek – pikseli, uzyskując w ten sposób pointylistyczną, rozedrganą fakturę.

"Z dzisiejszej perspektywy te obrazy były zapowiedzią sztuki krytycznej" – pisze dalej Stefan Szydłowski. 

Od 1989 roku Fangor mieszkał w Santa Fe w stanie Nowy Meksyk, gdzie powstały cykle "Poczet królów polskich" (1990), "Wodzowie Indian" (1990) i "Krzesła". W 1999 roku, po ponad 30 latach w Stanach Zjednoczonych, Fangor powrócił do Polski. Tu osiadł w Błędowie, w okolicach Radomia, gdzie stworzył swoją nową pracownię.

Powrót do młodości

Wojciech Fangor, "Santa Fe V", 1990-2010, fot. Muzeum Narodowe w Krakowie
Wojciech Fangor, "Santa Fe V", 1990-2010, fot. Muzeum Narodowe w Krakowie

Początek XXI wieku to dla artysty okres nowej, intensywnej twórczości. Rozpoczął pracę nad nowym cyklem obrazów "palimpsestowych", reinterpretujących dawne szkice i rysunki. Stefan Szydłowski, kurator wystawy "Palimpsest" w Galerii aTak w Warszawie, pisał:

"Wspólnym mianownikiem najnowszych obrazów autora jest powrót artysty do dawnych, często młodzieńczych rysunków, które Fangor postanowił obecnie przenieść w obszar malarstwa. Wystawę wyróżnia nowe podejście artysty do rysunku, który dotychczas, również w tych ostatnich obrazach Fangora, spełniał mniej lub bardziej, ale zawsze służebną rolę wobec malarstwa."

Od 2007 do 2015 roku artysta pracował nad kolejnym projektem w przestrzeni publicznej – opracowaniem plastycznym II linii warszawskiego metra. Zaprojektował wejścia do metra oraz dekoracje ścian siedmiu stacji - olbrzymie, kolorowe litery, składające się na ich nazwy.  Stworzył także nową identyfikację firmy dla wydawnictwa Wiedza i Praktyka.

W tym okresie Wojciech Fangor stał się również jednym z najdroższych i najbardziej poszukiwanych polskich artystów - 21 października 2014 na Aukcji Sztuki Współczesnej za płótno zatytułowane „M 15” z 1970 r. zapłacono 624 tys. zł. Rok wcześniej "M 8" z 1969 r. poszło na aukcji za 506 tys. zł.

Śledząc niebywale różnorodną twórczość tego artysty nie sposób nie zauważyć, że Fangor nigdy nie porzucił myślenia o przestrzeni, traktując ją albo jako obszar doznań fizycznych albo metaforycznie. Jej badanie można uznać za najważniejszy motyw jego twórczości.

Ewa Gorządek, Centrum Sztuki Współczesnej Zamek Ujazdowski, grudzień 2004; aktualizacja: Agnieszka Sural, październik 2015.
 
Wystawy Sztuki Nowoczesnej w warszawskiej Zachęcie w 1957, na zdjęciu: Alina Szapocznikow, Aleksander Kobzdej i Wojciech Fangor, Warszawa, fot. Tadeusz Rolke / AG
"Wystawa Sztuki Nowoczesnej" w warszawskiej Zachęcie w 1957, na zdjęciu: Alina Szapocznikow, Aleksander Kobzdej i Wojciech Fangor, Warszawa, fot. Tadeusz Rolke / AG

Wybrane wystawy indywidualne:

  • 1949 - Klub Młodych Artystów i Naukowców, Warszawa (dawny IPS)
  • 1958 - "Studium przestrzeni", Salon Nowej Kultury, Warszawa
  • 1962 - Institute of Contemporary Art, Waszyngton
  • 1963 - Galerie Lambert, Paryż
  • 1964 - Museum Schloss Morsbroich, Leverkusen
  • 1965 - Galerie Springer, Berlin
  • 1966 - Kunstverein, Stuttgart
  • 1970 - Solomon R. Guggenheim Museum, Nowy Jork
  • 1971 - University Art Museum, Berkeley, Kalifornia
  • 1974 - Hokin Gallery, Chicago
  • 1990 - "Wystawa retrospektywna - 50 lat malarstwa", Zachęta, Warszawa
  • 1994 - Muzeum Sztuki, Radom
  • 2000, 2003 - Galeria Stefana Szydłowskiego, Warszawa
  • 2003 - Centrum Sztuki Współczesnej Zamek Ujazdowski, Warszawa
  • 2009 - "Wojciech Fangor", Atlas Sztuki w Łodzi
  • 2010 - "Palimpsest", Galeria aTak, Warszawa
  • 2012 "Przestrzeń jako gra", Muzeum Narodowe w Krakowie
  • 2015 - opracowanie plastyczne II linii warszawskiego metra
  • 2015 - "Wspomnienie teraźniejszości“, Muzeum Narodowe we Wrocławiu

Wybrane wystawy zbiorowe:

  • 1950 - 1. Ogólnopolska Wystawa Plastyki, Warszawa
  • 1951 - 2. Ogólnopolska Wystawa Plastyki, Warszawa
  • 1957 - 2. Wystawa Sztuki Nowoczesnej, Galeria "Zachęta", Warszawa
  • 1959 - Polish Painting Now, Stedelijk Museum, Amsterdam
  • 1961 - 15 Polish Painters, Museum of Modern Art, Nowy Jork
  • 1964 - Solomon R. Guggenheim Museum, Nowy Jork
  • 1965 - "The Respansive Eye", Museum of Modern Art, Nowy Jork
  • 1967 - Pittsburgh International, Carnegie Institute, Pittsburgh, Pensylwania
  • 1968 - 34. Biennale Sztuki w Wenecji, Wenecja
  • 1974 - Aldrich Museum of Art, Ridgefield, Connecticut
  • 1980 - Tharp Gallery, Nowy Jork
  • 1994 - Muzeum Narodowe, Warszawa
  • 2009-10 - MUMOK, Wiedeń
  • 2011 - "Tribute to Fangor", BWA Warszawa 
  • 2015 - "Skarby z kraju Chopina. Sztuka polska XV-XX wieku", Chińskie Muzeum Narodowe, Pekinie
  • 2015 - "Skarby z kraju Chopina. Sztuka polska XV-XX wieku", Muzeum Narodowe Korei, Seul

 

Obrazek użytkownika Culture.pl
Culture.pl
2016/08/18
Facebook Twitter Reddit Share

Wojciech Fangor

Dzieła

Wojciech Fangor, "Postaci", 1950, olej na płótnie, 100 x 125 cm, wł. Muzeum Sztuki w Łodzi, fot. dzięki uprzejmości MSŁ

Obraz Fangora należy do najbardziej kanonicznych dzieł polskiego socrealizmu. Operuje prostą retoryką przeciwieństw: kiedyś i teraz, po tej i po tamtej stronie.Read more »

"Matka Koreanka" Wojciecha Fangora z kolekcji Muzeum Narodowego w Warszawie należy do sztandarowych obrazów polskiego socrealizmu.Read more »

Wojciech Fangor

Multimedia

Wojciech Fangor

Artykuły

Najstarszą polską nagrodę w dziedzinie sztuk wizualnych za 2014 rok przyznano autorowi słynnych obrazów optycznych oraz grafik na stacjach drugiej linii metra w Warszawie. Czytaj dalej about: Fangor laureatem Nagrody im. Cybisa

Zofia Stryjeńska, "Pory roku. Lipiec-sierpień (Korowód III – z krową)", 1925, 164 x 275,5 cm, tempera na płótnie, nr inw. MPW 1214, fot. Muzeum Narodowe w Warszawie

"Skarby z kraju Chopina. Sztuka polska XV-XX wieku" to tytuł wystawy, która 6 lutego 2015 roku zostanie otwarta w Chińskim Muzeum Narodowym w Pekinie. Będzie to największa polska wystawa za granicą w tym roku. Czytaj dalej about: Wielka prezentacja sztuki polskiej w Chinach

"Tu było, tu stało" to mapa prowadząca nas przez Warszawę, której już nie ma. Wyburzone budynki znajdziemy tylko na archiwalnych fotografiach. Właśnie ukazała się druga mapa z cyklu. Czytaj dalej about: Znikająca Warszawa

Kantor w górę, Bałka w dół - polscy galerzyści po raz szósty ułożyli dla "Rzeczpospolitej" ranking polskich artystów. Oto pierwsza dziesiątka z 266 nazwisk.. Czytaj dalej about: Najgorętsze nazwiska polskiej sztuki

Narodziny polskiego plakatu artystycznego datuje się na rok 1899. Czytaj dalej about: Polska Szkoła Plakatu

Wojciech Fangor

Wydarzenia