Content anchor

Władysław Szlengel

Władysław Szlengel, fot. dzięki uprzejmości Zydowskiego Instytutu Historycznego
Władysław Szlengel, fot. dzięki uprzejmości Zydowskiego Instytutu Historycznego

Władysław Szlengel - poeta, publicysta, satyryk, aktor estradowy - urodził się w 1914 roku w Warszawie. Przed wojną był autorem tekstów do znanych szlagierów muzycznych, jak np. "Jadziem Panie Zielonka"; był najważniejszym poetą getta, nazywany "kronikarzem tonących", zginął 8 maja 1943 roku podczas powstania w getcie.

Stolica całkowicie zdominowała twórczość Władysława Szlengla - szczególnie związany był z Wolą, przez większość życia mieszkał w kamienicy przy ul. Waliców 14. Jego ojciec zajmował się malowaniem plakatów reklamowych do kin. W 1930 roku przyszły poeta ukończył Szkołę Handlową Zgromadzenia Kupców miasta stołecznego Warszawy. Już tam odkrył, że ma talent do rymowania i bardzo szybko znalazł sposób na dotarcie ze swoją twórczością do dzienników i tygodników, a także teatrów rewiowych.

Od początku lat 30. do wybuchu wojny współpracował z "Naszym Przeglądem". W drukowanych tam utworach, m.in. "Kol Nidre", "Nihil Novi", "Wiosna na ulicy Pawiej", "Sukoth", "Sklepiki", "Płyną okręty", podejmował problemy żydowskiego losu, którego wyrazem była tułaczka, poczucie samotności i narastającego zagrożenia. Ważnym dla Szlengela tematem była też ojczyzna, ukazywana głównie przez miłość do Warszawy, oraz tradycja odnajdywana w żydowskich świętach. Wiersze pisane prostym językiem, często w tonacji półżartobliwej, pozostawały w kręgu poetyki skamandrytów.

Szlengel publikował także w tygodniku satyrycznym "Szpilki" ("Precz z Kolumbem", "Małżeństwo dyktatora"), a jego teksty o tendencjach politycznych ukazywały się w "Robotniku" ("Ballada o dyktatorze i tłumie pod balkonem") i lwowskich "Sygnałach" ("Opowieść o muzykalnym generale"). Pisał wyłącznie po polsku. Szczególnie upodobał sobie twórczość kabaretową. Przed wojną tworzył skecze dla teatrzyku "13 Rzędów", w 1939 roku współpracował z "Ali Babą" i "Tip Topem".

O Szlenglu czytaj też w artykule "Władysław Szlengel - poeta nieznany"...

Władysław Szlengel był również płodnym i znanym autorem tekstów piosenek. Spod jego pióra wyszły takie szlagiery jak "Jadziem Panie Zielonka" czy "Panna Andzia ma wychodne".

We współpracy z Józefem Lipskim, z inspiracji filmem "Tango Notturno", napisał w 1938 roku piosenkę pod tym samym tytułem. Poeta dołączył też do grona kabareciarzy, którzy wspierali rynek filmowy. Dla filmu "Vivere" w reżyserii Guido Brignone ułożył piosenkę "Wróć do mnie moja mała".

 

Po wybuchu drugiej wojny światowej Władysław Szlengel wraz z żoną przedostał się do Białegostoku, gdzie pod okupacją sowiecką podjął pracę w powstałym w grudniu 1939 roku Białostockim Teatrze Miniatur. Jako autor i konferansjer występował z teatrem na przełomie lat 1939-1940 w Grodnie, Pińsku i Nowogródku. Zapewne na początku 1940 roku wrócił do okupowanej przez Niemców Warszawy. Ulicę Waliców, przy której mieszkał, włączono 16 listopada do warszawskiego getta.
 
Na skutek rasistowskich rozporządzeń warunki bytowe artystów, którzy zmuszeni zostali do przeniesienia się do żydowskiej dzielnicy zamkniętej, bardzo się pogorszyły. Sytuacja materialna literatów również przedstawiała się dramatycznie. Odczyty, referaty, wieczorki i poranki artystyczno-literackie ze śpiewem i recytacją to tylko niektóre inicjatywy, które pisarze podejmowali w celach zarobkowych.

Szlengel miał to szczęście, że nie był wyłącznie pisarzem. Zarabiał na życie w mieszczącej się przy ulicy Leszno 2, "Café Sztuka", najpopularniejszej, najbardziej prestiżowej kawiarni literackiej goszczącej najambitniejszy kabaret getta. Występował w znakomitym towarzystwie: doskonałego poety Leonida Fokszańskiego, satyryka i piosenkarza Józefa Lipskiego oraz popularnego autora i dyrektora przedwojennych teatrów rewiowych Andrzeja Własta. W "Sztuce" śpiewały: znana już przed wojną Wiera Gran, Diana Blumenfeld, Pola Braunówna oraz nazywana „słowikiem getta” młodziutka Marysia Ajzensztadt. Akompaniowali im tworzący świetny duet fortepianowy: Władysław Szpilman i Artur Goldfeder.

Największą atrakcją lokalu był polskojęzyczny satyryczny kabaret zatytułowany "Żywy dziennik". Ta cotygodniowa mówiona kronika getta cieszyła się ogromną popularnością, w dużej mierze dzięki pisanym przez Szlengla żywym i barwnym językiem wierszom oraz wygłaszanym przez niego dowcipnym i błyskotliwym monologom. Szlengel nie oszczędzał nikogo:  żydowskiej policji, służby porządkowej, stosunków panujących w gminie. Był niekwestionowaną gwiazdą kawiarni na Lesznie, przyciągał widzów. Pisał sporo – dla siebie i dla kolegów. Występował w dialogach razem z Józefem Lipskim, a w marcu 1942 roku stworzył postać posługującego się szmoncesową polszczyzną Majera Mlińczyka, 42-letniego żydowskiego kupca, którego przygody śmieszyły słuchaczy w 15 felietonach aż do stycznia 1943 roku. Napisał też kilka tekstów, które z muzyką skomponowaną przez Władysława Szpilmana weszły w skład "żelaznego repertuaru" Wiery Gran, w tym największy jej przebój "Jej pierwszy bal".

Kawiarniany wątek życia Szlengla zakończyła Wielka Akcja wywożenia do obozów zagłady warszawskich Żydów zorganizowana między lipcem a wrześniem 1942 roku. Ofiarami masowych wysiedleń padła większość autorów "Mówionego Dziennika". Jeden ze swoich najbardziej przejmujących wierszy, "Kartka z dziennika akcji" z 1943 r., artysta poświęcił najsłynniejszym ofiarom Wielkiej Akcji, Januszowi Korczakowi i jego podopiecznym, jako pierwszy utrwalając i upamiętniając wymarsz Starego Doktora z dziećmi na Umschlagplatz.

Szlengel uniknął losu przyjaciół i trafił szczęśliwie do szopu szczotkarzy – jednego z niemieckich przedsiębiorstw, które wykorzystywały pracę niewolniczą Żydów do swoich potrzeb. Wraz z żoną poeta został przydzielony do mieszkania przy ul. Świętojerskiej 34, a tam bez reszty oddał się pisaniu. Wskrzesił, już w pojedynkę, pełen satyry społecznej "Żywy dziennik", którego dalsze numery odczytywał na sobotnich wieczorkach literackich. Występował w innych warsztatach, zdecydował się również na wydawania swoich wierszy. Do najbardziej znanych należą m.in. "Okno na tamtą stronę", "Pomnik", "Rzeczy", "Kontratak", "Obrachunek z Bogiem". Pisane ołówkiem utwory przepisywał przez kalkę na maszynie do pisania, spinał luźne kartki i tak stworzone zeszyciki kolportował wśród publiczności.

Szlengel miał także bardziej ambitne plany pisarskie. Zbierał różne ciekawe dokumenty i notatki z myślą opisania historii życia w getcie, ale akcja selekcyjna u szczotkarzy, zorganizowana 8 stycznia 1943 roku (dokładne sprawozdanie z jej przebiegu zdał poeta w przejmującym prozatorskim tekście "Co czytałem umarłym"), pochłonęła znowu wiele ludzkich istnień i ograniczyła jego pierwotne zamierzenia do stworzenia krótkiej "Encyklopedii Getta Warszawskiego". Niestety, ta i wiele innych prac pisarza zaginęły. Śmierci nie uniknął także ich autor. Poeta próbował kilka razy opuścić getto, szukał oparcia wśród przyjaciół po aryjskiej stronie, ale bezskuteczne.

Władysław Szlengel zginął w czasie powstania w getcie warszawskim 8 maja 1943 roku. Wraz z żoną i grupą Żydów ukrywał się w bunkrze Szymona Kaca mieszczącym się przy Świętojerskiej 36, we frontowych piwnicach domu zburzonego jeszcze w 1939 roku. Po wykryciu kryjówki przez Niemców majowym rankiem wszyscy jej mieszkańcy - 130 osób - zostali rozstrzelani jeszcze tego samego dnia. Artysta zginął zwyczajnie, bez aury bohatera, bez fajerwerków, podobnie jak miliony bezimiennych ofiar eksterminacyjnej polityki hitlerowców, jak tysiące niewinnych, prostych ludzi, których życie i śmierć zdążył utrwalić w swoich wierszach.

Autor: Magdalena Stańczuk, kwiecień 2013.

Obrazek użytkownika Culture.pl
Culture.pl
2013/04/17
Facebook Twitter Reddit Share

Władysław Szlengel

Artykuły

Polską przedwojenną piosenkę w ogromnym stopniu tworzyli tekściarze i kompozytorzy pochodzenia żydowskiego - jednak na scenie wcale nie było tego widać. Dlaczego tak było i co to mówi o przedwojennej kulturze polskiej? Czytaj dalej about: Polska piosenka pochodzenia żydowskiego

Jak co roku 1 stycznia do publicznej domeny weszła kolejna porcja wybitnych dzieł z zasobów światowej kultury, wśród nich dzieła Siergieja Rachmaninowa, Simone Weil, Nikoli Tesli, a z polskich twórców m.in. dorobek poety Władysława Szlengla, tłumaczenia Josepha Conrada pióra Anieli Zagórskiej, a także liczne romanse Heleny Mniszkówny. Czytaj dalej about: Nowe dzieła w domenie publicznej w 2014

Okładka (nid 6920300)

W 70 lat od śmierci Władysława Szlengla ukazuje się obszerny wybór jego poezji. Daje on po raz pierwszy pełne wyobrażenie o całości twórczości poety, kojarzonego do tej pory przede wszystkim z warszawskim gettem. Czytaj dalej about: Władysław Szlengel – poeta nieznany

Przed wojną byli znani i lubiani. Pisali, śpiewali, mówili w jidysz albo po polsku. Kiedy trafili do warszawskiego getta, nie przestali być artystami... Czytaj dalej about: Szpilman, Szlengel, Gran... Poznaj artystów getta

Kiedy w listopadzie 1940 roku Niemcy utworzyli w Warszawie dzielnicę zamkniętą znalazło się w niej także wielu artystów, zdecydowana większość z nich zginęła. Czytaj dalej about: Artyści w getcie

Władysław Szlengel
Podobni twórcy
  • Wiera Gran, fot. z kolekcji Agaty Tuszyńskiej / East News

    Wiera Gran, właściwie Weronika Grynberg - polska piosenkarka, aktorka kabaretowa i filmowa - urodziła się 20 kwietnia 1916 r. w Rosji, zmarła 19 listopada 2007 r. w Paryżu. Czytaj dalej about: Wiera Gran