Content anchor

Szalom Asz

Sholem Asch, fot. Rene Saint Paul / Rue des Archive Forum
Szalom Asz, fot. Rene Saint Paul / Rue des Archive / Forum

Pisarz, jeden z czołowych przedstawicieli literatury jidysz. Urodził się w 1880 roku w Kutnie. Podaje się trzy daty jego narodzin: 1 stycznia, 1 października i 1 listopada. Zmarł w Londynie 10 lipca 1957 roku.

Był najmłodszym dzieckiem w bardzo licznej chasydzkiej rodzinie. Ojciec, Mojsze Asz, trudnił się handlem bydłem, matka, Malka Widowska, prowadziła dom. Odebrał tradycyjne religijne wykształcenie, później zdobywał świecką wiedzę na własną rękę. Przeniósł się najpierw do pobliskiej wsi, potem do Włocławka, nie chcąc przysparzać zmartwienia rodzicom, nie popierającym jego nowych zainteresowań. We Włocławku zarabiał na życie, pisząc listy ludziom niepiśmiennym. Będzie to później uważać za doskonałą szkołę życia.

Po osiedleniu się w Warszawie w 1900 r. Asz zaczął pisać – za poradą i zachętą Icchoka Lejbusza Pereca - w jidysz. W tym samym roku w piśmie "Der Jid" ukazało się jego pierwsze opowiadanie "Mojszele". W następnych latach pisywał po hebrajsku i w jidysz. Dzielił mieszkanie z wybitnymi poetami: Awromem Rejzenem i Hirszem Dawidem Nombergiem. Wszyscy trzej żyli w skrajnym ubóstwie.

Pisarz, działacz społeczny – czołowy przedstawiciel literatury jidysz na ziemiach polskich. Urodził się 18 maja 1852 roku w Zamościu szanowanej rodzinie kupieckiej. Zmarł 3 kwietnia 1915 roku w Warszawie.
 

W 1903 r. Asz poślubił Matyldę (Madzię) Szapiro, córkę dość zamożnego poety i nauczyciela hebrajskiego. To umożliwiło mu całkowite oddanie się pisarstwu. Kolejnym jego dziełem było nostalgiczne "A sztetl" (Miasteczko), pisane w odcinkach dla pisma "Der Frajnd", inspirowane zarówno atmosferą domu rodzinnego pisarza w Kutnie, jak i Kazimierzem nad Wisłą, w którym wówczas bywał. 

W dalszych latach Asz stworzył cztery dramaty, z których najbardziej znany jest powstały w 1907 "Got fun nekome" (Bóg zemsty), sztuka przez wielu uznana za skandalizującą, akcja jego bowiem toczyła się w domu publicznym, a w tle rozgrywała się miłość lesbijska. Po raz pierwszy sztukę wystawił w języku niemieckim Max Reinhardt w Berlinie, tuż po jej powstaniu.

Podróże po sztetlach i kontynentach

Sholem Asch, fot. Rene Saint Paul / Rue des Archive Forum
Szalom Asz, fot. Rene Saint Paul / Rue des Archive / Forum

Kolejne lata życia pisarza wyznaczane są nie tylko nowymi dziełami, lecz i podróżami. W 1908 r. Asz odwiedza Ziemię Izraela, wydając w 1911 r. szkice z tej podróży. W tym samym roku bierze udział w konferencji w Czerniowcach, poświęconej proklamowaniu jidysz jako narodowego języka żydowskiego. Wraz z  Rejzenem i Nombergiem, a także Icchokiem Lejbuszem Perecem wędruje od miasteczka do miasteczka, propagując przekształcanie języka jidysz w język nauki i literatury i szukając wsparcia dla tej idei. W latach 1909-1910 Asz przebywa w Nowym Jorku, a wkrótce potem następuje niezmiernie twórczy okres, którym zapoczątkowuje swoje przedsięwzięcie nakreślenia panoramy życia żydowskiego w całej Europie Środkowo-Wschodniej. W samym tylko roku 1913 Asz wydaje pięć powieści, przede wszystkim "Meri" (Mary) i "Der weg tsu zich" (Droga do samego siebie).

Wybuch I wojny światowej przesądza o losie pisarza – postanawia pozostać w Stanach Zjednoczonych. Tam współpracuje z największą gazetą jidyszową "Forwerts" i zostaje jednym z założycieli American Jewish Joint Distribution Committee (Joint), organizacji, która po dzień dzisiejszy odgrywa istotną rolę we wspieraniu życia żydowskiego w każdym aspekcie, przede wszystkim materialnym.

Polska literatura to Kochanowski, Mickiewicz, Schulz, Gombrowicz... - znamy to dobrze z lekcji... Czytaj dalej about: Alternatywna historia polskiej literatury

 

Pisze powieść, która ukazuje się w odcinkach jednocześnie w "Forwerts" i w warszawskiej gazecie jidyszowej "Hajnt", "Motke ganew" (Motke złodziej). Odmalowuje w niej życie w sztetlu, kontrastując je z życiem w Warszawie. Następną powieścią jest "Onkl Mozes" (Wujek Mojżesz), odzwierciedlająca codzienność żydowskiej dzielnicy emigranckiej Nowego Jorku, Lower East Side.

Wstrząśnięty okropnościami I wojny światowej oraz okrucieństwem towarzyszących jej pogromów Asz pisze "Kidusz ha-Szem" (Uświęcenie Imienia [Bożego], przekł. polski Michał Friedman, 2003) , przenosząc czytelników w czasy Chmielnickiego. Kontynuacją wątku męczeństwa żydowskiego jest "Di kiszefmacherin fun Kastilie" (Czarodziejka z Kastylii, przeł. Michał Friedman, 1993).

Sława Asza rosła zarówno na kontynencie europejskim, jak i amerykańskim. W 1920 r. z okazji 40. urodzin pisarza wydano jego dzieła w 12 tomach, natomiast w 1932 r. został wybrany na honorowego przewodniczącego żydowskiego PEN- clubu. Marszałek Józef Piłsudski odznaczył go orderem Polonia Restituta. Przyjęcie przez niego odznaczenia wzbudziło protesty w świecie żydowskim – uważano, że nie powinien tego robić w czasach nasilonego antysemityzmu w II Rzeczypospolitej.

Uwielbiany i odrzucany

Trylogia "Farn mabl" (Przed potopem) otwiera kolejny etap w twórczości Asza. Oczami Zacharego Mirkina, syna niebywale bogatego kupca, oglądamy trzy stolice: "Petersburg", "Warszawę" i "Moskwę". Po tej panoramie bujnego życia stolic Europy Środkowo-Wschodniej Asz pisze zupełnie inną w tonie powieść "Der tilim jid" (Odmawiający Psalmy), która cieszyła się bodaj największą popularnością. Dawała ona oparcie Żydom nękanym rosnącym antysemityzmem, poczuciem niepewności pokazując piękno żydowskiej religijności, z ducha chasydzkiej.

Gromy ze strony bez mała wszystkich społeczności żydowskich spotkały go za to, gdy  zaczął publikować w odcinkach powieść "Der man fun natseres" (Mąż z Nazaretu, przeł. Michał Friedman, 1990).

W powieści przedstawił on Jezusa jako pobożnego Żyda. Ponieważ nasilały się wówczas prześladowania Żydów w nazistowskich Niemczech, wiele osób uznało, że Asz zachęca do przyjęcia chrześcijaństwa. "Forwerts" zerwał współpracę z pisarzem i powieść ukazała się najpierw w przekładzie na angielski (1939), a dopiero później w jidysz (1943). Podobnie było z kolejną powieścią Asza "Apostoł", podejmującą tematykę początków chrześcijaństwa, a ściśle rzecz biorąc poświęconą postaci św. Pawła– antyżydowskie mowy, jakie Asz włożył w usta Pawła, wstrząsnęły tak dalece czytelnikami, że zarzucono mu odszczepieństwo. "Apostoł" nigdy nie ukazał się w przekładzie na jidysz.

Mimo to Asz nie odstąpił od swoich artystyczno-ideowych założeń, publikując powieść "Maria", o matce Jezusa (1949).

W ciągu ostatniego dziesięciolecia swojego życia ten jeden z najbardziej płodnych pisarzy żydowskich stworzył jeszcze kilka powieści, wracając zarówno do życia asymilującego się już pokolenia emigrantów żydowskich w Nowym Jorku powieścią "East River", jak i tematyki biblijnej (w "Mojsze" – Mojżesz – przedstawiającej Mojżesza jako proroka i rewolucjonistę oraz "Der nowi" – Prorok – o Deutero-Izajaszu). Okrutne lata Zagłady przedstawił w zbiorze opowiadań "Der brenendiker dorn" (Płonący cierń)

Ostatnie lata życia Asz spędził w Izraelu, w Bat Jam Po jego śmierci – zgodnie z życzeniem pisarza – jego dom został przekształcony w poświęcone mu muzeum.

Bibliografia:

  • Salomon Belis-Legis, wstęp do powieści "Mąż z Nazaretu", Wrocław 1990,
  • Eugenia Prokop-Janiec, wstęp do tomu "Czarodziejka z Kastylii i inne opowiadania", Wrocław 1993,
  • Magdalena Sitarz, "Literatura jako medium pamięci. Świat powieści Szaloma Asza", Kraków 2010.

Autorka: Bella Szwarcman-Czarnota, październik 2014

Obrazek użytkownika Culture.pl
Culture.pl
2014/10/17

Szalom Asz

Artykuły

Polska nie zawsze mówiła po polsku... Mapa języków, jakimi mówiono na terenach Europy Wschodniej i Środkowej, odsłania dzieje skomplikowanych relacji narodowych, klasowych i ekonomicznych. Za nimi stoją fascynujące historie ludzi, którzy często w nieoczywisty sposób stawali się bohaterami różnych narodów i różnych języków. Czytaj dalej about: Języki Polski, czyli w poszukiwaniu utraconej różnorodności Europy

Brak podobnych artystów.