Stanisław Wyspiański, "Autoportret", 1902Stanisław Wyspiański, "Autoportret", 1902

Biogram i kalendarium życia i twórczości Stanisława Wyspiańskiego (1869-1907) 

Na tej stronie zamieszczamy dwa teksty: biogram Stanisława Wyspiańskiego jako dramatopisarza, poety, inscenizatora, twórcy nowoczesnego teatru polskiego - autorstwa Marii Prussak, oraz kalendarium życia i twórczości artysty - w opracowaniu Marty Romanowskiej.

Stanisław Wyspiański: Teatr

Dramatopisarz, poeta, inscenizator, twórca nowoczesnego teatru polskiego. Urodził się 15 stycznia 1869 w Krakowie, umarł w tym samym mieście 28 listopada 1907.

Dorastał w Krakowie końca XIX wieku, należącym wówczas do Monarchii Austro-Węgierskiej. Miejsce i środowisko, w jakim się wychował, w znacznej mierze ukształtowało jego sposób myślenia i wyobraźnię artystyczną. Ojciec Wyspiańskiego, Franciszek, był rzeźbiarzem. Jego pracownia znajdowała się u podnóża wzgórza wawelskiego z katedrą, pełną pamiątek dawnej świetności nieistniejącego państwa polskiego, i zamkiem królewskim, zmienionym wówczas na koszary, w których stacjonowało wojsko austriackie. Stanisław uczył się w funkcjonującym nieprzerwanie do dzisiaj gimnazjum św. Anny. Wśród jego kolegów szkolnych było wiele osób, które później odegrały dużą rolę w życiu kulturalnym Krakowa - Józef Mehoffer, Lucjan Rydel, Stanisław Estreicher. Nauka w gimnazjum była dwujęzyczna, dzięki temu uczniowie otrzymali również gruntowne wprowadzenie w język, literaturę i kulturę niemiecką. Klasyczne gimnazjum dawało też znakomitą wiedzę o antyku, odwołania do wątków antycznych będą później stale obecne w twórczości Wyspiańskiego. Kraków - dawna stolica wielkiego niegdyś kraju, sprowadzona do roli niewielkiego, podrzędnego miasta niezamożnej prowincji - był miejscem magicznym, znaczącym jako punkt odniesienia i wyzwanie dla świadomości Polaków końca XIX wieku. Specyfika tego miasta kształtowała niejednoznaczny, złożony stosunek do historii. Z jednej strony z pompą celebrowano w nim tradycję i czczono pamiątki przeszłości. Z drugiej - na Uniwersytecie Jagiellońskim powstało środowisko historyków poddających krytycznej rewizji wyobrażenia Polaków o własnych dziejach, wskazujących na źródła późniejszych klęsk i współczesnych zachowań społecznych. Kraków stał się również miejscem narodzin polskiego modernizmu.

"Portret Lucjana Rydla", 1898, pastel; dzięki uprzejmości Muzeum Okręgowego im. Leona Wyczółkowskiego w Bydgoszczy"Portret Lucjana Rydla", 1898, pastel; dzięki uprzejmości Muzeum Okręgowego im. Leona Wyczółkowskiego w Bydgoszczy

Po maturze Wyspiański studiował malarstwo w Szkole Sztuk Pięknych u Jana Matejki, twórcy wielkich płócien historycznych. Zapisał się też na Wydział Filozoficzny Uniwersytetu Jagiellońskiego. Już jako student razem z kolegami pracował przy renowacji Kościoła Mariackiego, podczas wakacyjnych podróży po Galicji i Kielecczyźnie pomagał w inwentaryzowaniu i opisywaniu zabytków. Zaowocowało to odkryciem w Krużlowej na Podkarpaciu drewnianego posągu Matki Boskiej z XV wieku (obecnie w Muzeum Narodowym w Krakowie: Madonna z Krużlowej). Z pewnością nauczyło go to również bardziej osobistego patrzenia na dziedzictwo przeszłości, uwrażliwiło na szczegół, konkret dzieła plastycznego. Specyficzną cechą wyobraźni Wyspiańskiego było traktowanie zarówno oglądanych, jak i opracowywanych dzieł plastycznych jako zatrzymanego fragmentu wydarzenia, którego są utrwalonym śladem. Toteż patrząc na obraz, rzeźbę, a nawet na pomnik architektury, dopowiadał własną historię, jaką starał się z nich wyczytać, dramatyzował, uruchamiał to, co w plastyce z zasady jest statyczne. Wyspiański już od szkolnych lat fascynował się teatrem, mógł oglądać na krakowskiej scenie najwybitniejszych wówczas aktorów polskich (m. in. Helenę Modrzejewską), sam brał udział w przedstawieniach amatorskich. Kształtujący się właśnie w tych latach modernizm rozwijał wrażliwość na współistnienie różnych dziedzin sztuki, ich wzajemne oddziaływanie. Studiując malarstwo Wyspiański równocześnie próbował pisać drobne fragmenty liryczne, ale także scenki dramatyczne, często komentujące jego własne projekty plastyczne - np. komponując witraż dla katedry lwowskiej pisał Królową Polskiej Korony. Po latach, kiedy już jako dojrzały twórca projektował cykl (niezrealizowanych) witraży dla Katedry Wawelskiej, równocześnie pisał poematy poświęcone przedstawionym na nich postaciom historycznym.

W 1890 wyjechał za granicę przez Wiedeń, Wenecję, Padwę, Weronę, Mantuę, Mediolan, Como, Lucernę, Bazyleę do Paryża, gdzie zatrzymał się na jakiś czas, zwiedził katedrę w Saint-Denis. Wracał do Polski szlakiem najsłynniejszych katedr gotyckich - Chartres, Rouen, Amiens, Laon, Reims, Strasburg, dalej szlakiem katedr romańskich do Norymbergii. Potem jechał przez miasta niemieckie, gdzie w teatrach oglądał przedstawienia Goethego, Webera, Wagnera i Shakespeare'a. Z tej podróży Wyspiański wysyłał bardzo szczegółowe listy do przyjaciół (przede wszystkim do Lucjana Rydla), które razem z "Notatnikiem z podróży po Francji" miały stać się później materiałem dla przygotowywanej i nie opublikowanej rozprawy o wielkich katedrach francuskich. W maju 1891 przez Austrię i Szwajcarię wyjechał na dalsze studia do Paryża, gdzie nie przyjęty do École des Beaux Arts zaczął malować w jednej z paryskich pracowni (tzw. Akademii Colarossi). W tym mieście spędził z przerwami ponad trzy lata, ostatecznie wrócił do Krakowa we wrześniu 1894. Zachwycał się przedstawieniami Comédie Française, bywał też w innych teatrach. Tam, poza tym, że malował obrazy, zaczął pisać dramaty i libretta oper, podejmujące oglądane z perspektywy końca wieku zagadnienia historyczne bądź mitologiczne. Studia za granicą wprowadziły go w świat najnowszych prądów estetycznych (obejmujących także nowoczesne rozumienie sztuki użytkowej), dały znajomość różnorodnych estetyk europejskiego teatru, ale przede wszystkim przyczyniły się do odkrycia gotyku, fenomenu katedry jako dzieła pełnego, najdoskonalszego wyrazu swojej epoki. Od tej pory towarzyszy Wyspiańskiemu myśl o konieczności stworzenia właśnie takiego dzieła totalnego, które jak katedra gotycka zdołałoby ogarnąć całe doświadczenie historii i współczesności.

Wyspiański uprawiał bardzo różne dziedziny sztuki, realizowane z wielką odwagą i rozmachem - sporządzał plany renowacji zabytków, przede wszystkim Zamku Królewskiego na Wawelu, komponował polichromię i monumentalne witraże do krakowskiego kościoła Franciszkanów oraz opracowywał szatę graficzną skupiającego modernistycznych autorów literackiego pisma "Życie", malował obrazy i projektował meble, pisał dramaty i przygotowywał plany scenografii dla Teatru Miejskiego w Krakowie. Pracował szybko i niezwykle intensywnie - jego bardzo różnorodna spuścizna powstawała zaledwie w ciągu kilkunastu lat twórczego życia; wiele planów plastycznych nie doczekało się realizacji, na scenę trafiła tylko część napisanych dramatów.

Od premiery Warszawianki w listopadzie 1898, utworu, którym zadebiutował w teatrze jako dramatopisarz, projektował - nie zawsze wiernie zrealizowane - dekoracje do przedstawień wszystkich swoich dzieł. Już w Warszawiance można dostrzec całkowicie nowoczesne rozumienie wszystkich tworzyw spektaklu teatralnego, w szczególności precyzyjnie skomponowanej przestrzeni, gdzie wyrazistą funkcję dramaturgiczną pełnią okna umieszczone w tylnej ścianie i kierujące uwagę zarówno bohaterów dramatu, jak i widzów, na to, co dzieje się w głębi, poza sceną. Do tego przedstawienia autor stworzył oryginalną, utrzymaną w biało-czarno-złotej tonacji scenografię, której elementy - ustawiony w centrum klawikord i popiersie Napoleona - brały czynny udział w akcji. Tytułowa pieśń stała się lejtmotywem i jednym z głównych bohaterów utworu. Warszawianką Wyspiański włączał się w dyskusję o roli pamięci historycznej w świadomości współczesnych pokoleń Polaków. We lwowskiej premierze, 2 lipca 1901, w roli Marii wystąpiła Helena Modrzejewska - w ten sposób w jednym przedstawieniu spotkały się dwie epoki polskiego teatru. Modrzejewska, odtwórczyni wielkich ról w dramatach Szekspirowskich, od razu dostrzegła w Wyspiańskim wielkiego wizjonera teatru. Grała później Laodamię w premierowym spektaklu Protesilasa i Laodamii, 25 kwietnia 1903. Jej poświęcił Wyspiański, należące do najpiękniejszych i najważniejszych polskich wierszy, strofy o sztuce aktorskiej. Zamieścił je w opublikowanym w 1905 roku "Studium o 'Hamlecie' ".

Dwa lata po premierze Warszawianki poeta ukończył dramat o rzymskim legionie Adama Mickiewicza, zatytułowany Legion. Mimo prób nie udało się wystawić go na scenie, nie tylko ze względu na inscenizację zaprojektowaną z niespotykanym dotąd w Polsce rozmachem, ale też i z powodu zuchwałości zawartej w nim polemiki z romantyczną historiozofią. Ten dramat podejmuje z wielką siłą, stale obecny nie tylko w literackich dziełach Wyspiańskiego, problem dziedzictwa romantycznego mesjanizmu i kultu wieszczów, ciążącego na polskim życiu umysłowym i artystycznym przełomu XIX i XX wieku. Poeta z pasją pokazuje myślowe i artystyczne konsekwencje uproszczonego, schematycznego rozumienia tej tradycji, zmienianej przez ideologizujące interpretacje w język martwych symboli.

Najistotniejsze wątki podejmowane w dramatach najpełniejszy wyraz znalazły w Weselu, które było próbą odnowienia języka symbolicznego, jakim mówi się o problemach historii i o aktualnej sytuacji Polaków. Premiera odbyła się w Teatrze Miejskim w Krakowie 16 marca 1901 i od razu przyniosła twórcy ogromny rozgłos. W spektaklu znalazły się nawiązania do znaczących w polskiej kulturze dzieł poetyckich, teatralnych i plastycznych (m.in. dramaty Fredry i Słowackiego, obrazy Matejki i Malczewskiego), w ten sposób włączał się on w żywą rozmowę o roli sztuki w kształtowaniu zbiorowej wyobraźni. Dramat pokazywał gorzki obraz bezsiły społeczeństwa krępowanego potrójną niewolą - politycznego ucisku, bezwładu narodowej tradycji i nieufnego sceptycyzmu inteligencji. Wiersz Wesela, nawiązujący do rytmu wiersza romantycznego, równocześnie zmienny, dostosowany do zmieniającego się wraz z rozwojem akcji nastroju, jest celny i lapidarny, pełen aforystycznych sformułowań, które weszły bardzo szybko do języka potocznego. W tym przedstawieniu, po raz pierwszy w polskim teatrze na taką skalę, dekoracje w pełni precyzyjnie kształtowały obraz sceniczny, w którym istotną rolę odegrały wszystkie elementy plastyczne, a światło kreowało nastrój i napięcie dramatyczne. Wyspiański przygotował też oprawę muzyczną pełniącą istotną rolę dramaturgiczną. Finał spektaklu w całkowicie nowatorski sposób został pomyślany jako obraz komponowany bez słów, jedynie za pomocą ruchu i melodii. W Weselu zagrali najwybitniejsi aktorzy tamtego czasu tworząc znakomite role. Dramat opublikowano w kwietniu 1901 (kolejne wydanie w lipcu), od razu stał się przedmiotem licznych analiz i dyskusji. 24 maja został wystawiony we Lwowie. Cenzura rosyjska nie dopuściła egzemplarzy Wesela do sprzedaży na terenie Królestwa Kongresowego, tym bardziej nie zgodziła się na jego wystawienie na scenie.

Po sukcesie Wesela powierzono Wyspiańskiemu opracowanie inscenizacji Dziadów Adama Mickiewicza, premiera odbyła 31 października 1901. Było to pierwsze wystawienie Dziadów w teatrze i pierwszy w historii polskiego teatru przykład twórczej inscenizacji dramatu romantycznego. Wyspiański dokonał samodzielnej adaptacji scenicznej utworu - w jedną całość połączył wszystkie części Mickiewiczowskiego dzieła, zaprojektował dla nich scalającą ramę kompozycyjną, zniwelował wątki mesjanistyczne, wydobył dramat głównego bohatera, którego grał Andrzej Mielewski, jeden z najlepszych aktorów młodego pokolenia, wcześniej Jasiek w Weselu. W grudniu Wyspiański opublikował swoje opracowanie tekstu pod tytułem "Adama Mickiewicza 'Dziady'. Sceny dramatyczne. Tak jak były grane w teatrze krakowskim dnia 31 paźdz. 1901". Kolejna premiera tej inscenizacji Dziadów obyła się w Teatrze Polskim w Poznaniu 1 listopada 1902.

Przez następne dwadzieścia lat w teatrach całej Polski grano dramat Mickiewicza w adaptacji Wyspiańskiego. Od tego przedstawienia można mówić i o narodzinach nowoczesnej inscenizacji, i - co może bardziej istotne - o tym, że przygotowanie nowej realizacji Dziadów przez cały wiek dwudziesty będzie wyzwaniem dla kolejnych nurtów inscenizacyjnych pojawiających się w polskim teatrze. Wszystkie kolejne premiery tego dramatu siłą rzeczy będą odnosić się do koncepcji Wyspiańskiego. Dziady były dla niego punktem wyjścia dla własnego spektaklu, podejmującego dialog z Mickiewiczowskim oryginałem, i równocześnie stały się wyrazistym przykładem jego metody twórczej, o której nigdy nie można powiedzieć, że jest procesem zamkniętym. Wyspiański stawia nieustanne pytania - swoim poprzednikom i sobie - dlatego tak wiele u niego intertekstualnych nawiązań. Przetwarza on cudze dzieła, włącza we własny wywód, ale tak samo zmienia i od nowa pisze swoje teksty. Wszystko jest u niego w ciągłym ruchu - to, co ustalone, zamknięte, powoli kostnieje, martwieje, wymaga więc nieustannej weryfikacji. Najważniejszym tematem jest dla niego wolność jednostki - w swoich spektaklach i dramatach poddawał próbie, a więc demaskował wszelkie mechanizmy, które ją krępują. Teatr, gdzie każda kolejna premiera jest w istocie sprawdzaniem istniejącego tekstu i wydobywaniem go z zamkniętych formuł, okazał się medium najbardziej odpowiadającym takiej postawie twórcy. W teatrze można było zetknąć ze sobą na scenie zjawiska w rzeczywistości bardzo odległe, należące do różnych porządków ideowych i artystycznych, do różnych dziedzin sztuki.

Jednym z kolejnych ogniw tego dialogu stało się Wyzwolenie, opublikowane w styczniu 1903 roku, autotematyczny dramat, którego bohaterem jest Konrad z inscenizacji Dziadów (w premierowym przedstawieniu 28 lutego grał go ten sam aktor - Andrzej Mielewski). Akcja rozgrywa się na scenie teatru krakowskiego, tematem jest rola i zadania sztuki teatru w kształtowaniu współczesnego społeczeństwa. Autor dramatu i inscenizacji zerwał tu z iluzją sceniczną obnażając mechanizm tworzenia spektaklu, pokazując "nagą scenę", z której zdarto złudę dekoracji. Równocześnie jednak objawiał tragizm teatru, który nie jest wstanie wyrwać się z zaklętego kręgu gry i udawania. 7 maja tego samego roku odbyła się premiera Bolesława Śmiałego (druk w czerwcu), dramatu sięgającego do początków kształtowania się polskiej państwowości, stawiającego pytania o to, co ukształtowało polską historię. Dla tego przedstawienia, które w symbolicznym skrócie pokazywało wydarzenia z XII wieku i późniejszą legendę, jaka wokół nich narosła, Wyspiański przygotował stylizowane na folklor krakowski i zakopiański dekoracje i monumentalizujące postaci bohaterów kostiumy. Ten sposób myślenia o sylwetce postaci, narzucającej formę gry aktorskiej, wywrze istotny wpływ na późniejsze poszukiwania twórców polskiego teatru, jego dopełnieniem stał się po latach teatr Tadeusza Kantora. Problemowi konfliktu Bolesława Śmiałego ze Świętym Stanisławem poeta poświęcił jeszcze Skałkę opublikowaną w 1907 roku i nie wystawioną za jego życia. W lipcu 1903 według projektu Wyspiańskiego ukazało się dwujęzyczne wydanie Iliady, z jego ilustracjami, wersję polską opublikowano w parafrazie Juliusza Słowackiego. W grudniu ukończony został dramat na temat nawiązujący do eposu Homera - Achilleis.

Dotkliwym ciosem dla Wyspiańskiego było niedopuszczenie go do prac przy restauracji Wawelu, który w 1904 roku opuściło wojsko austriackie. Efektem fascynacji Wawelem jako miejscem symbolicznym, skupiającym w sobie nie tylko istotę polskiej historii i kultury, ale też cywilizacji europejskiej, miejscem łączącym tradycje biblijne i antyczne, stał się profetyczny dramat Akropolis (1904) i opracowany wspólnie z architektem Stanisławem Ekielskim, zatytułowany "Akropolis. Pomysł zabudowania Wawelu" (Kraków 1908), plan zagospodarowania wzgórza jako centrum duchowego, politycznego i kulturalnego Polaków. Kontrowersje wokół dramatu Akropolis stały się przyczyną konfliktu poety z teatrem krakowskim, zakończonego zakazem wystawiania jego utworów. W 1904 ukazała się Noc listopadowa, ostatni z dramatów poświęconych powstaniu 1831 roku. W grudniu 1904 pod wpływem rozmów z aktorem, Kazimierzem Kamińskim, który grał Stańczyka w Weselu, Wyspiański pisze "Studium o 'Hamlecie' ", teoretyczną rozprawę o zadaniach sztuki teatru (druk 1905), w którą włączył fragmenty poetyckie będące dowodem fascynacji sztuką aktorską. W książce tej poeta zawarł przykład teatralnej lektury tekstu dramatycznego w konkretnej sytuacji społeczeństwa, w jakim przedstawienie powstaje, i drobiazgowych rozwiązań scenicznych. Tu pojawił się pomysł umieszczenia akcji Szekspirowskiego dramatu na Wawelu. W dywagacje na temat Hamleta Wyspiański włączył rozważania o tajemnicy powstawania spektaklu i o konsekwencjach podwójnego statusu aktora, zdolnego siłą swojej sztuki demaskować fałsz i zakłamanie świata, do którego teatr się zwraca. Studium Wyspiańskiego zainspirowało wiele rozpraw podejmujących problem istoty i roli teatru w dzisiejszym świecie (Stanisława Brzozowskiego, Tadeusza Micińskiego), stało się też ważnym punktem odniesienia dla kolejnych pokoleń twórców teatru.

Na początku 1905 Wyspiański stanął do konkursu na dzierżawę Teatru Miejskiego w Krakowie, opracowywał repertuar i plany inscenizacji, napisał wtedy scenkę Śmierć Ofelii ("Nowa Reforma" 1906 nr 114). Rada Miasta Krakowa odrzuciła jego kandydaturę, dyrektorem teatru został Ludwik Solski. W związku z powołaniem nowego dyrektora Wyspiański cofnął zakaz wystawiania swoich sztuk, nie przygotował już jednak żadnej nowej premiery. W maju 1905 został wybrany do Rady Miejskiej. Od września 1905 nastąpiło gwałtowne i postępujące pogorszenie stanu zdrowia. Pracował jeszcze nad rozpoczętymi wcześniej dramatami: Sędziowie (1907), Powrót Odysa (1907) i nad przekładem Cyda Corneille'a (1907, prem. 26 października 1907). Od połowy 1906 przeniósł się do Węgrzec pod Krakowem. W ostatnich miesiącach życia pisał dramat Zygmunt August, poszczególne sceny publikował w czasopismach. W rękopisach pozostały fragmenty scen dramatycznych poświęconych postaciom historycznym. W rocznicę śmierci Wyspiańskiego Teatr Krakowski przygotował premierę Legionu, która w istocie była zaprzeczeniem nowoczesności myślenia poety. Stała się więc dowodem na to, jak ważne dla wystawienia i odczytania sensu tych dramatów były koncepcje scenograficzne i inscenizacyjne ich autora oraz jego umiejętność przeniesienia ich na scenę.

Wkrótce po śmierci poety przyjaciele i znawcy jego twórczości przystąpili do opracowania pozostałych po nim rękopisów i pełnej edycji krytycznej jego pism. Adam Chmiel i Tadeusz Sinko przy współpracy Leona Płoszewskiego przygotowali ich pierwsze wydanie: "Dzieła", t. I -VIII, Warszawa 1924-1932. W niezbyt długim odstępie czasu powstała kolejna edycja pod redakcją Płoszewskiego: "Dzieła zebrane", t. I-XVI (w tym bibliografia i "Kalendarz życia i twórczości", Kraków 1958-1995). Uzupełnieniem tej edycji są "Listy zebrane", t. I - IV, Kraków 1979-1998. Badacze twórczości Wyspiańskiego mieli świadomość oryginalności jego wizji scenicznej, dlatego niezależnie od wydań tekstu, powstała książka dokumentująca premierę dramatu - "Wesele. Tekst i inscenizacja z roku 1901", opr. J. Got, Warszawa 1977. O roli Wesela w kulturze polskiej świadczy również publikacja, jakiej nie doczekało się żadne inne dzieło polskiej literatury: R. Węgrzyniak, "Encyklopedia 'Wesela' Stanisława Wyspiańskiego", Kraków 2001.

Stanisław Wyspiański, "Portret Wandy Siemaszkowej w stroju scenicznym Panny Młodej z &squot;Wesela&squot;", 1901, pastel, papier, fot. Tomasz SzemalikowskiStanisław Wyspiański, "Portret Wandy Siemaszkowej w stroju scenicznym Panny Młodej z 'Wesela'", 1901, pastel, papier, fot. Tomasz Szemalikowski

Wesele uważane jest nie tylko za najważniejszy, ale i najlepszy polski dramat dwudziestego wieku, choć zostało napisane na samym początku stulecia. Z jego symboliki wywodzą się pojęcia, które na trwałe weszły do języka opisującego zbiorowe zachowania Polaków, takie jak "złoty róg", metafora zaprzepaszczonych nadziei, albo nawiązujący do sceny finałowej "chocholi taniec", symbol obezwładniającego urzeczenia złudnymi ideami. Do nich nawiązywały kolejne dzieła literackie, teatralne i filmowe, jak choćby scena poloneza w filmie Andrzeja Wajdy Popiół i diament. Ten sam reżyser w 1973 roku zrealizował także filmową wersję dramatu, dzięki temu dzieło Wyspiańskiego mogła poznać taka ilość widzów, do jakiej nigdy nie zdołałby dotrzeć spektakl teatralny, także publiczność obcojęzyczna.

Z pełnym przekonaniem można twierdzić, że z wizji teatru Wyspiańskiego bardzo różnorodne inspiracje czerpią wszyscy najważniejsi polscy inscenizatorzy dwudziestego wieku. Dla Leona Schillera był on, obok polskich romantyków, patronem koncepcji teatru monumentalnego. W 1909 roku Schiller opublikował artykuł "The New Theater in Poland: Stanisław Wyspiański" w redagowanym przez Gordona Craiga piśmie "The Mask". W ten sposób wprowadził dokonania krakowskiego twórcy w krąg europejskiej reformy teatru. Swoje poglądy na temat Wyspiańskiego zawarł w programowym tekście "Teatr ogromny", wygłoszonym w 1937 roku. Sam Schiller w 1929 roku odtworzył na podstawie zachowanego egzemplarza reżyserskiego i projektów scenograficznych premierową inscenizację Bolesława Śmiałego, uważając ją za doskonały przykład teatralnej nowoczesności. Wcześniej, w 1925 roku, przygotował pierwszą inscenizację Achilleis w formistycznej scenografii Andrzeja i Zbigniewa Pronaszków. Myśli o roli i godności sztuki aktorskiej podejmował Juliusz Osterwa, w Reducie czytano i rozważano "Studium o 'Hamlecie' ", z tej tradycji wyrosły później realizacje tego tekstu, kilkakrotnie podejmowane przez wychowanka Reduty, Jacka Woszczerowicza. Wyspiański był jednym z najważniejszych patronów teatru Tadeusza Kantora - w 1944 roku przygotował on w prywatnym mieszkaniu konspiracyjne przedstawienie Powrotu Odysa. Do motywów z tego spektaklu nawiązywał w swoich manifestach i tekstach teoretycznych. Włączał je do kolejnych spektakli, najwyraźniej są one obecne w Nigdy tu już nie powrócę - premiera odbyła się 23 kwietnia 1988 w Mediolanie.

W swoich poszukiwaniach istoty teatru i nowego rozumienia sztuki aktorskiej do doświadczeń Reduty, a przez nie i do Wyspiańskiego, odwoływał się Jerzy Grotowski w Teatrze Laboratorium w Opolu i we Wrocławiu. Na podstawie "Studium" Wyspiańskiego, powtarzając jego tytuł, zrealizowano tam Hamleta (1964). Wcześniej w Teatrze Laboratorium powstało przedstawienie Akropolis (pierwsza wersja zrealizowana w 1962, ostatnia, piąta w 1967). Wyciągając ostateczne wnioski z myśli Wyspiańskiego, dla którego tematem dramatu było pytanie o najważniejsze elementy tradycji europejskiej odkrywane na Wawelu, Grotowski, po doświadczeniach drugiej wojny światowej, umieścił akcję dramatu w obozie w Oświęcimiu. Podobnie jak Wyspiański nie tworzył dzieła zamkniętego, pierwszy pomysł zmieniał, przetwarzał, nie pozwalał mu skostnieć w nieruchomej formie. Precyzyjnie i odkrywczo interpretował dramaty Wyspiańskiego Konrad Swinarski, który najpierw wyreżyserował Klątwę i Sędziów, pokazane w Starym Teatrze w Krakowie w ramach jednego przedstawienia (premiera 1 grudnia 1968), następnie, w tym samym teatrze, powtarzając sposób myślenia poety, rok po własnej inscenizacji Dziadów (1973) wystawił Wyzwolenie - w obu spektaklach Konrada grał Jerzy Trela. Wyspiański był też jednym z najważniejszych inspiratorów teatralnych spektakli Andrzeja Wajdy, który kilkakrotnie wystawiał Wesele, także po niemiecku z niemieckimi aktorami - premiera odbyła się 27 lipca 1992 podczas Salzburger Festspiele. Wajda dwukrotnie realizował Noc listopadową, raz w krakowskim Starym Teatrze w 1974 roku, później przeniósł ten spektakl w prawdziwe plenery warszawskiego Parku Łazienkowskiego i sfilmował go dla Teatru Telewizji. W ten sposób spełnił marzenie Wyspiańskiego o teatrze, którego akcja wykorzystuje istniejące realnie miejsca znaczące. Wyspiański inspirował też podejmowane przez Wajdę kilkakrotnie inscenizacje Hamleta najpełniej ostatnią, zrealizowaną w Starym Teatrze 30 czerwca 1989 z Teresą Budzisz-Krzyżanowską w tytułowej roli. Wywodzący się z Wyspiańskiego sposób myślenia o tradycji i przestrzeni scenicznej niezmiernie oryginalnie podjął Jerzy Grzegorzewski, który tak samo w swoje spektakle włączał nawiązania do najważniejszych dla siebie dzieł sztuki - literackiej, plastycznej, filmowej. Dwukrotnie reżyserując Dziady czytał je przez obrazy wywodzące się z Wyspiańskiego. Trzy razy realizował Wesele - ostatni raz na scenie warszawskiego Teatru Narodowego 30 stycznia 2000. W tym samym teatrze 28 września 2003 przygotował przejmującą sceniczną adaptację "Studium o 'Hamlecie' ". Ostatni, autotematyczny spektakl Grzegorzewskiego On. Drugi powrót Odysa (29 stycznia 2005), też podejmował dialog z myśleniem Wyspiańskiego o sztuce, o kruchości życia i o śmierci. Grzegorzewski jako dyrektor Sceny Narodowej udowodnił, że budując tradycję polskiego teatru trzeba sięgać po to, co w niej najbardziej twórcze i najbardziej żywotne. Stuletnie już doświadczenia dwudziestowiecznego teatru udowodniły, że Wyspiański jest w niej niezastąpionym filarem.

Bibliografia: O. Ortwin, "O Wyspiańskim i dramacie", opr. J. Czachowska, Warszawa 1969; S. Kołaczkowski, "Wyspiański. Kasprowicz. Przeglądy", opr. S. Pigoń, Warszawa 1968; T. Makowiecki, "Poeta-malarz. Studium o Stanisławie Wyspiańskim", Warszawa 1969; T. Terlecki, "Stanisław Wyspiański", Boston 1983; "Pamiętnik Teatralny" 1957 nr 3-4; "Stanisław Wyspiański. Studium artysty", red. E. Miodońska-Brookes, Kraków 1996; "Magia 'Wesela' ", red. J. Michalik i A. Stafiej, Kraków 2003; M. Prussak, "Wyspiański w labiryncie teatru", Warszawa 2005.

Autor: Maria Prussak, marzec 2006.

Reprodukcja Portretu Wandy Siemaszkowej dzięki uprzejmości Muzeum Górnośląskiego w Bytomiu.

Zobacz również: Irena Kossowska, "Stanisław Wyspiański. Między historią i mistyką".

Kalendarium życia i twórczości Stanisława Wyspiańskiego

1869
W Krakowie, 15 stycznia 1869 urodził się Stanisław Mateusz Ignacy Wyspiański, syn Marii z Rogowskich i Franciszka Wyspiańskiego.

1873
Rodzina Wyspiańskich zamieszkała nieopodal Wawelu, przy ul. Kanoniczej 25, w domu Długosza, w którym Franciszek miał pracownię rzeźbiarską.

1875
Stanisław Wyspiański rozpoczął naukę w Szkole Ćwiczeń mieszczącej się w Pałacu Larischa przy ul. Franciszkańskiej.

1876
18 sierpnia 1876 zmarła Maria Wyspiańska, matka Stanisława.

1879
Stanisław kontynuował naukę w Gimnazjum św. Anny tzw. Collegium Nowodworskiego, sygnałem pierwszych oznaki zainteresowań malarskich jest najwcześniejszy szkicownik.

1880
Ciotka, siostra matki artysty, Joanna Stankiewiczowa, z mężem przejęli opiekę nad osieroconym gimnazjalistą, który zamieszkał z nimi przy ul. Kopernika, później przy ul. Zacisze. Zaprzyjaźniony z wujostwem Jan Matejko udzielał mu wówczas pierwszych wskazówek artystycznych.

1884
Z uwagi na swe uzdolnienia został przyjęty do Oddziału Rysunków w Szkole Sztuk Pięknych w Krakowie jako słuchacz nadzwyczajny.

1887
Po zdaniu matury miejscem jego pierwszych samodzielnych doznań i oczarowań artystycznych była podróż krajoznawcza po Galicji wschodniej. Zwiedzając zabytki Lwowa, Drohobycza, Rohatyna, Stanisławowa, Bohorodczan, Halicza szkicował je i notował wrażenia.

Od października rozpoczął regularne studia w Krakowskiej Szkole Sztuk Pięknych w Oddziale Rysunku i równocześnie na Wydziale Filozoficznym Uniwersytety Jagiellońskiego jako słuchacz historii sztuki, historii klasycznej. Uczestniczył wówczas aktywnie w życiu naukowym uczelni.

1889
Otrzymał stypendium Prezydenta miasta Krakowa oraz Wydziału Krajowego na studia zagraniczne.
Pod kierunkiem prof. Władysława Łuszczkiewicza odbył wycieczkę artystyczną na Podkarpacie, skąd prócz rysunków zwiedzanych zabytków przywiózł z Krużlowej figurę późnogotyckiej Madonny i ofiarował do Muzeum Narodowego. Na życzenie Jana Matejki rozpoczął pracę w bazylice Mariackiej jako pomocnik techniczny i realizator wzorów mistrza do polichromii ściennej.

1890
Od marca do września odbył podróż artystyczną po Europie śladem sztuki średniowiecznej udokumentowanej w szkicownikach i relacjonowanej w listach do przyjaciół.

1891
W maju rozpoczął studia w Paryżu w Akademii Colarossiego. Przygotowywał projekt dekoracji praskiego Rudolfinum, interesował się teatrem, pisał dramat Daniel.

1892
Nadal w Paryżu (do września). Wraz z Józefem Mehofferem opracowywał projekt okna mariackiego do kościoła Najświętszej Marii Panny w Krakowie. Podobnie jak Mehoffer przygotował konkursowy projekt kurtyny dla krakowskiego Teatru Miejskiego. Napisał dramat Wanda i rozpoczął pisanie Legendy I.

Jego pobyt we Lwowie, w październiku, wiązał się z przygotowaniami do konkursu na okno witrażowe do Katedry. Nadal malował olejno. Prowadził bogatą korespondencję.

1893
Od lutego do października po raz drugi przebywał w Paryżu. Malował olejno konkursowy projekt witraża Śluby Jana Kazimierza i Polonia. Interesował się teatrem operowym. Powstały wówczas scena dramatyczna Królowa Korony Polskiej i pierwsza wersja Warszawianki.

1894
Od marca trzeci raz pracował w Paryżu. Malował olejno pejzaże miasta, lecz coraz bardziej skłaniał się ku technice pastelu, w której wykonywał portrety, akty, studia wnętrz. Rozpoczął pracę nad dramatem Meleager.

We wrześniu wrócił do Krakowa. Pożegnał technikę olejną trzema pejzażami jesiennego Krakowa, powstały widoki: Z Zacisza na Teatr Miejski i Barbakan oraz Planty z widokiem na Wawel.

1895
Otrzymał pierwsze poważne zamówienie polichromii do prezbiterium kościoła konwentu ojców Franciszkanów w Krakowie.
Zajmował się projektem renowacji średniowiecznych witraży ocalałych po pożarze zakonnego kościoła ojców Dominikanów w Krakowie.
Wraz z owdowiałą ciotką Stankiewiczową zamieszkał w kamienicy Grabowskich przy ul. Poselskiej, w mieszkaniu z widokiem na kopułę kościoła św. św. Piotra i Pawła.
Urodziła się pierworodna córka artysty, Helena - Helenka (zm. 1971).

1896
Projektował i realizował polichromię ścienną w kościele oo. Franciszkanów.
Rozpoczął pracę dokumentacyjną przy polichromii wnętrz w kościele św. Krzyża w Krakowie.
Wykonał ilustracje do I pieśni Iliady Homera.
Robił dokumentację wnętrz wawelskich.

1897
Kontynuował prace w kościele św. Krzyża wykonując przerysy dawnej polichromii kościoła w skali 1:1.
Otrzymał kolejne zamówienie tym razem na witraże do ośmiu okien kościoła oo. Franciszkanów. Zaprojektował: Bóg Ojciec - Stań się, Cztery żywioły, Błogosławioną Salomeę oraz Stygmatyzację św. Franciszka, za który otrzymał nagrodę na wystawie sztuki religijnej w Krakowie.
Został współzałożycielem Towarzystwa Artystów Polskich "Sztuka", z którym wystawiał swoje prace.
Rozpoczął pisanie dramatu Protesilas i Laodamia, skończył Meleagra i Legendę I.
Zaczął współpracę z dwutygodnikiem "Życie".

1898/1899
W lutym uczestniczył w wystawie konkursowej warszawskiego Towarzystwa Zachęty Sztuk Pięknych . Był to jego jedyny pobyt w Warszawie.
We współpracy ze Stanisławem Przybyszewskim został kierownikiem artystycznym dwutygodnika "Życie".
Nakładem autora ukazały się dramaty: Meleager, Lelewel, Protesilas i Laodamia, Klątwa.
W Teatrze Miejskim inscenizował Apoteozę ku czci Adama Mickiewicza.
Uczestniczył w życiu artystycznej bohemy Krakowa, malując pastelowe portrety ludzi z tego środowiska.
Dyrektor Tadeusz Pawlikowski wystawił w Teatrze Miejskim Warszawiankę w reżyserii Ludwika Solskiego.
Projekt plakatu do poematu M. Maeterlincka Wnętrze.
Wynajął pracownię nieopodal kościoła Mariackiego. Malował widoki miasta.
Urodziło się drugie dziecko artysty, Mieczysław - Mietek (zm. 1921).

1900
Rozpoczął pracę nad projektami witraży wawelskich.
Wydał rapsody: Kazimierz Wielki i Bolesław Śmiały.
Ożenił się z matką swoich dzieci, Teodorą Teofilą Pytko, 18 września 1900.

1901
Zamieszkał wraz z rodziną przy ul. Krowoderskiej 157, gdzie urządził swą "szafirową pracownię".
Napisał dramat Wesele (prapremiera w Krakowie 16 marca), Noc listopadową, Legendę II.
Dokonał inscenizacji Dziadów Adama Mickiewicza (premiera w Krakowie 31 października).
Urodziło się ostatnie dziecko artysty, Stanisław - Staś (zm. 1967).

1902
Praca nad dramatami: Wyzwolenie, Bolesław Śmiały.
Rozpoczął pracę w krakowskiej Akademii Sztuk Pięknych jako docent na Wydziale Sztuki Dekoracyjnej i Religijnej.
W sierpniu, jedyny raz, był na wycieczce w Tatrach.
Uczestniczył, wraz z grupą "Sztuka", w 15. wystawie "Secesji" wiedeńskiej.
Powstał pierwszy Widok na Kopiec - fluoroforta.

1903
Prapremiera Wyzwolenia 28 lutego 1903.
Udział, wraz z grupą "Sztuka", projektów witraży wawelskich w IV wystawie warszawskiej "Zachęty", potem w Wilnie (w kwietniu).
Praca nad dramatami Achilleis i Akropolis.
W kwietniu w Krakowie, prapremiera dramatu Protesilas i Laodamia z Heleną Modrzejewską w roli głównej.
W maju prapremiera dramatu Bolesław Śmiały oraz pierwsze i jedyne jego wydanie.
W czerwcu-lipcu wyjazd do Rymanowa Zdroju dla podreperowania zdrowia.
W Rymanowie powstały wiersze: Gdy przyjdzie mi ten świat porzucić i Niech nikt nad grobem mi nie płacze.
We Lwowie wyszło dwujęzyczne wydanie Iliady Homera z ilustracjami Wyspiańskiego.
Wyprawa do Wenecji we wrześniu.
Pogorszenie się stanu zdrowia artysty.

1904
Wznowienie prac przy witrażu Bóg Ojciec dla Franciszkanów.
W marcu - jedyne autorskie wydanie Akropolis.
W maju artysta rozpoczął pisanie Raptularzy.
Wydanie Legendy.
9 czerwca Konik Zwierzyniecki - Lajkonik harcował (po dzień dzisiejszy) w stroju zaprojektowanym przez Stanisława Wyspiańskiego.
Obrazy artysty z wystawą "Sztuki" na Wystawie Powszechnej w Düsseldorfie.
W lipcu artysta wyjechał na kurację do Bad Hall w Austrii, wracając zwiedził Wiedeń.
Praca nad Skałką.
Projekty urządzenia "Świetlicy Bolesławowskiej" na wystawę jubileuszową TPSP (Towarzystwa Przyjaciół Sztuk Pięknych) w Krakowie w siedzibie Towarzystwa - Pałacu Sztuki.
Projekty urządzenia wnętrz Domu Towarzystwa Lekarskiego w Krakowie.
Powstała dokumentacja kostiumów do dramatu Bolesław Śmiały - lalki bolesławowskie.
Poczęto osadzać witraż Stań się w kościele Franciszkanów.
Projekty wnętrz mieszkania Żeleńskich.
W listopadzie powstał projekt witraża Apollo dla Domu Lekarskiego.
Rozpoczęcie prac nad koncepcją odnowy zabudowy wzgórza wawelskiego - Wawel-Akropolis.
W grudniu powstały pierwsze z kilkunastu widoków Kopca Kościuszki.
Praca nad "Studium o 'Hamlecie' ".

1905
Udział prac artysty w wystawie drukarskiej urządzonej staraniem Towarzystwa Polska Sztuka Stosowana.
Wystawa indywidualna artysty w pałacu Sztuki w Krakowie.
Wydanie "Studium o 'Hamlecie' ".
Praca nad Powrotem Odysa.
Od stycznia do lutego praca nad cyklem widoków Kopca, zwanym też Kroniką kilku dni.
Ubieganie się o dyrekcję teatru krakowskiego.
Spotkania z Józefem Piłsudskim, Żeromskim, Reymontem.
Dalsze prace przy koncepcji Wawel-Akropolis z architektem Ekielskim.
Od marca do kwietnia uczestniczył wraz z grupą "Sztuka" w 23. wystawie "Secesji" w Wiedniu.
Korespondował z krytykiem literackim Stanisławem Lackiem.
Wysłał swe obrazy na wystawy do Monachium i do Drezna.
Realizacja witraża z Apollem do Domu Lekarskiego.
Został radnym miejskim.
Pogorszenie się stanu zdrowia artysty i wyjazd na kolejną kurację do Bad Hall.
Praca nad Skałką.
Przekład Cyda Corneilla.
Powstały wiersze: Pociecho moja ty książeczko i O kocham Kraków.

1906
Pogorszył się stan zdrowia artysty.
Dokonał tłumaczenia piątego aktu Zairy Woltera.
Otrzymał nagrodę im. Probusa Barczewskiego z Akademii Umiejętności w wysokości 2 250 koron za cykl pejzażowy z Kopcem Kościuszki.
Druk w piśmie "Chimera" Hymnu Veni Creator napisanego w 1905.
We wrześniu artysta przeniósł się z rodziną do nowo kupionego domu wraz z gospodarstwem rolnym we wsi Węgrzce pod Krakowem.
Druk Skałki.
Józef Kotarbiński ogłosił studium o Wyspiańskim tłumaczone dla Revue Slave przez E. L. Wagnera.

1907
W Wielkopolsce represje władz pruskich wobec dramaturgii Wyspiańskiego.
Druk Powrotu Odysa.
Prace artysty na wystawie TPSP w Krakowie.
Powstał rękopis scen dramatu Zygmunt August, Zgon Barbary Radziwiłłówny.
Artysta nieustannie pracował mimo stale pogarszającego się stanu zdrowia.
Druk Sędziów.
Dramaty artysty grane we wszystkich zaborach, w Wilnie, Sosnowcu - Wesele, w Warszawie - Bolesław Śmiały.
Ostatnie wizyty w Węgrzcach: Mehoffer, Reymont, Staff.
Rękami ciotki Stankiewiczowej artysta dokonał ostatniej selekcji swych prac.
Przewieziony do lecznicy w Krakowie przy ul. Siemiradzkiego.
Zmarł 28 listopada 1907 roku.
2 grudnia odbył się uroczysty pogrzeb na koszt miasta, artysta został pochowany w krypcie zasłużonych w kościele na Skałce.

Autor: Marta Romanowska.
Fragment większego opracowania: "Stanisław Wyspiański 1869-1907", 2001.

Zobacz również: "Inscenizacje dramatów Stanisława Wyspiańskiego w powojennym teatrze polskim".