Grażyna Bacewicz, fot. Andrzej Zborski/FOTONOVA/East News 1960 Warszawa
Kompozytorka i skrzypaczka. Urodzona 5 lutego 1909 w Łodzi, zmarła 17 stycznia 1969 w Warszawie.

Od edukacji domowej do Konserwatorium

Początkowo gry na fortepianie i skrzypcach uczył ją ojciec - Vincas Bacevičius (Wincenty Bacewicz). Od 1919 kontynuowała edukację muzyczną w Konserwatorium Muzycznym Heleny Kijeńskiej-Dobkiewiczowej w Łodzi, gdzie kształciła się w zakresie gry na skrzypcach, fortepianie oraz teorii muzyki. W 1923 wraz z całą rodziną przeniosła się do Warszawy. Od 1924 uczęszczała do Konserwatorium Warszawskiego. Studiowała kompozycję w klasie Kazimierza Sikorskiego, grę na skrzypcach pod kierunkiem Józefa Jarzębskiego i grę na fortepianie u Józefa Turczyńskiego.
 
 
Równocześnie podjęła studia filozoficzne na Uniwesytecie Warszawskim, z których jednak po półtora roku zrezygnowała. Przerwała także dalszą naukę gry na fortepianie. W 1932 ukończyła Konserwatorium, uzyskując dwa dyplomy - z zakresu gry na skrzypcach i kompozycji. W tym samym roku dzięki hojności Ignacego Jana Paderewskiego otrzymała stypendium na studia kompozytorskie w Ecole Normale de Musique w Paryżu, które odbyła w latach 1932-33 pod kierunkiem Nadii Boulanger. Uczęszczała tam również na prywatne lekcje gry na skrzypcach do Henri Toureta. Ponownie wyjechała do stolicy Francji w 1934, aby kształcić się u węgierskiego skrzypka - Carla Flescha.

Solistka

Jako solistka zaczęła odnosić sukcesy już w 1935, kiedy otrzymała pierwsze wyróżnienie na 1. Międzynarodowym Konkursie Skrzypcowym im. Henryka Wieniawskiego w Warszawie. W latach 1936-38 współpracowała z warszawską Orkiestrą Polskiego Radia (obecnie: Narodowa Orkiestra Symfoniczna Polskiego Radia), zorganizowaną przez Grzegorza Fitelberga, w której grała partię pierwszych skrzypiec. Praca w orkiestrze dała jej możliwość wzbogacenia wiedzy w zakresie instrumentacji.

 

 

Przed II wojną światową również wiele koncertowała - często wspólnie z bratem Kiejstutem, znanym pianistą - w wielu krajach, m.in. na Litwie, we Francji i Hiszpanii. Podczas okupacji niemieckiej występowała na koncertach konspiracyjnych i koncertach Rady Głównej Opiekuńczej. Po wojnie kontynuowała działalność koncertową do 1953. Dawała recitale w Belgii, Czechosłowacji, ZSRR, Rumunii, na Węgrzech i we Francji. Równocześnie w 1945 podjęła pracę w Państwowym Konserwatorium Muzycznym w Łodzi, gdzie wykładała przedmioty teoretyczne i prowadziła klasę skrzypiec.

Kompozytorka i pisarka

W latach 50. poświęciła się prawie wyłącznie kompozycji i nauczaniu. Od 1966 (od 1967 jako profesor zwyczajny) aż do śmierci pracowała w Państwowej Wyższej Szkole Muzycznej w Warszawie, prowadząc klasę kompozycji. Ponadto często brała udział - jako juror - w konkursach skrzypcowych i kompozytorskich, m.in. w Liège, Paryżu, Moskwie, Neapolu, Budapeszcie, Poznaniu i Warszawie. W latach 1955-57 i 1960-69 pełniła również funkcję wiceprezesa Związku Kompozytorów Polskich.
 

Grażyna Bacewicz to jedna z niewielu kobiet wśród polskich kompozytorów. Również w światowej muzyce jest mało kompozytorek, i to zarówno dzisiaj, jak i w innych epokach. Z najdawniejszych czasów można wymienić średniowieczną benedyktynkę Hildegardę z Bingen. W okresie baroku działała Francesca Caccini, córka bardziej znanego od niej twórcy pierwszych oper - Giulia Cacciniego. Z polskiego punktu widzenia ma ona szczególne znaczenie, bo swoją operę "La liberazione di Ruggiero dall'isola d'Alcina" poświęciła polskiemu królewiczowi, późniejszemu królowi Władysławowi IV Wazie. W historii muzyki polskiej ma swoje miejsce Maria Szymanowska, słynna na początku XIX wieku pianistka i kompozytorka ze sporym dorobkiem twórczym w dziedzinie muzyki fortepianowej. W muzyce XX wieku wyróżniła się Germaine Tailleferre, która z kilkoma - sławniejszymi na ogół od niej - kompozytorami francuskimi stworzyła odnotowaną przez historię muzyki grupę "Les Six". Francuzką była też Nadia Boulanger, która jednak przeszła do historii głównie jako wybitny pedagog kompozycji. Uczyła się u niej również Grażyna Bacewicz, zdobywając znakomity warsztat, który wykorzystywała umiejętnie w swojej obfitej i różnorodnej twórczości mieszczącej się na ogół w nurcie neoklasycznym.

Jako wykształcona i koncertująca skrzypaczka, Bacewicz szczególną uwagę poświęciła muzyce na skrzypce oraz inne instrumenty smyczkowe. Była autorką siedmiu koncertów skrzypcowych, dwóch koncertów wiolonczelowych i koncertu altówkowego. Napisała także siedem kwartetów smyczkowych, pięć sonat na skrzypce i fortepian oraz dwie sonaty na skrzypce solo. Przynajmniej niektóre z tych kompozycji, obok kilku innych dzieł kameralnych, a także symfonicznych, konkurują na estradach koncertowych z "męskimi" utworami z pełnym powodzeniem do dzisiaj.

Nagrody i odznaczenia

Niezwykle bogata twórczość kompozytorska Bacewicz wielokrotnie była nagradzana i wyróżniana, m.in. w 1933 jej "Kwintet na instrumenty dęte" (1932) otrzymał I nagrodę na konkursie kompozytorskim Towarzystwa "Aide aux femmes de professions libres" w Paryżu, w 1936 na konkursie kompozytorskim Towarzystwa Wydawniczego Muzyki Polskiej "Trio na obój, skrzypce i wiolonczelę" (1935) zdobyło II nagrodę, a "Sinfonietta" na orkiestrę smyczkową (1929) - wyróżnienie, w 1949 "Koncert fortepianowy" (1949) uzyskał II nagrodę (pierwszej nie przyznano) na Konkursie Kompozytorskim im. Fryderyka Chopina, zorganizowanym przez Związek Kompozytorów Polskich w Warszawie, w 1951 na Międzynarodowym Konkursie Kompozytorskim w Liège "Kwartet smyczkowy nr 4" (1951) otrzymał I nagrodę, a w 1956 na tym samym konkursie "Kwartet smyczkowy nr 5" - II nagrodę, w 1960 na Międzynarodowej Trybunie Kompozytorów UNESCO w Paryżu "Muzyka na smyczki, trąbki i perkusję" (1958) uzyskała III lokatę - najwyższą w dziale utworów orkiestrowych, a w 1965 "Koncert skrzypcowy nr 7" (1965) zdobył nagrodę Rządu Belgijskiego i złoty medal na Międzynarodowym Konkursie Kompozytorskim w Brukseli.
 

Ponadto została uhonorowana szeregiem nagród za całokształt twórczości, m.in. w 1949 otrzymała Nagrodę muzyczną miasta Warszawy za całokształt działalności kompozytorskiej, wirtuozowskiej, organizatorskiej i pedagogicznej, w 1950 - Nagrodę Państwową III stopnia za "Koncert na orkiestrę smyczkową" (1948), w 1951 - I nagrodę na Festiwalu Muzyki Polskiej za całokształt twórczości festiwalowej, a w szczególności za "Sonatę skrzypcową nr 4" (1949), w 1952 - Nagrodę Państwową II stopnia za "Koncert skrzypcowy nr 4" (1951) i wspomniany "Kwartet smyczkowy nr 4" oraz "Sonatę skrzypcową nr 4", w 1955 - Nagrodę Ministra Kultury i Sztuki za "Symfonię nr 4" (1953), "Koncert skrzypcowy nr 3" (1948) i "Kwartet smyczkowy nr 3" (1947), w 1960 - Nagrodę Związku Kompozytorów Polskich za wybitne osiągnięcia w dziedzinie twórczości kompozytorskiej, a w 1962 - Nagrodę II stopnia Ministra Kultury i Sztuki za "Pensieri notturni" na orkiestrę kameralną (1961). Została również odznaczona Orderem Sztandaru Pracy II klasy (1949) i I klasy (1959), Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski (1953), Medalem 10-lecia Polski Ludowej (1955) oraz Krzyżem Komandorskim Orderu Odrodzenia Polski (1955).

W latach 60. zajmowała się także pisarstwem. Jest autorką kilku powieści i nowel - pozostających jednak nadal w rękopisie - oraz tomiku opowiadań "Znak szczególny" ("Czytelnik", Warszawa 1970; II wyd.: 1974).

Ważniejsze kompozycje:

  • "Cztery preludia" na fortepian (1924)
  • "Sinfonietta" na orkiestrę smyczkową (1929)
  • "Suita" na zespół smyczkowy (1931)
  • "De profundis clamavi ad te, domine" na głosy solowe, chór i orkiestrę (1932)
  • "Kwintet na instrumenty dęte" (1932)
  • "Convoi de joie", poemat symfoniczny na orkiestrę (1933)
  • "Partita" na skrzypce i fortepian (1934)
  • "Trio na obój, skrzypce i wiolonczelę" (1935)
  • "Sinfonietta" na małą orkiestrę symfoniczną (1935)
  • "Koncert skrzypcowy nr 1" (1937)
  • "Kwartet smyczkowy nr 1" (1938)
  • "Trzy preludia" na fortepian (1941)
  • "Sonata na skrzypce solo nr 1" (1941)
  • "Symfonia nr 1" (1942 - 1945)
  • "Kwartet smyczkowy nr 2" (1943)
  • "Suita" na dwoje skrzypiec (1943)
  • "Uwertura" na orkiestrę symfoniczną (1943)
  • "Concertino na skrzypce i fortepian" (1945)
  • "Koncert skrzypcowy nr 2" (1945)
  • "Sonata na skrzypce i fortepian nr 1 (sonata da camera)" (1945)
  • "Sonata na skrzypce i fortepian nr 2" (1946)
  • "Symfonia" na orkiestrę smyczkową (1946)
  • "Ze starej muzyki", suita na mały zespół orkiestrowy (1946)
  • "Sonata na skrzypce i fortepian nr 3" (1947)
  • "Kwartet smyczkowy nr 3" (1947)
  • "Introdukcja i kaprys" na orkiestrę symfoniczną (1947)
  • "Koncert na orkiestrę smyczkową" (1948)
  • "Trio na obój, klarnet i fagot" (1948)
  • "Koncert skrzypcowy nr 3" (1948)
  • "Koncert fortepianowy" (1949)
  • "Sonata na fortepian nr 1" (1949)
  • "Rapsodia polska" na skrzypce i orkiestrę (1949)
  • "Kwartet na czworo skrzypiec" (1949)
  • "Sonata na skrzypce i fortepian nr 4" (1949)
  • "Kwartet smyczkowy nr 4" (1950-51)
  • "Symfonia nr 2" (1951)
  • "Koncert skrzypcowy nr 4" (1951)
  • "Koncert wiolonczelowy nr 1" (1951)
  • "Sonata na skrzypce i fortepian nr 5" (1951)
  • "Kwintet fortepianowy nr 1" (1952)
  • "Symfonia nr 3" (1952)
  • "Symfonia nr 4" (1953)
  • "Sonata na fortepian nr 2" (1953)
  • "Z chłopa król" balet na orkiestrę (1953)
  • "Koncert skrzypcowy nr 5" (1954)
  • "Uwertura polska" na orkiestrę (1954)
  • "Partita" na skrzypce i fortepian (1955)
  • "Sonatina na fortepian" (1955)
  • "Sonatina na obój i fortepian" (1955)
  • "Kwartet smyczkowy nr 5" (1955)
  • "Dziesięć etiud koncertowych" na fortepian (1956-57)
  • "Koncert skrzypcowy nr 6" (1957)
  • "Wariacje symfoniczne" na orkiestrę (1957)
  • "Sonata na skrzypce solo nr 2" (1958)
  • "Muzyka na smyczki, trąbki i perkusję" (1958)
  • "Przygoda króla Artura", komiczna opera radiowa (1959)
  • "Kwartet smyczkowy nr 6" (1960)
  • "Pensieri notturni" na orkiestrę kameralną (1961)
  • "Koncert na wielką orkiestrę symfoniczną" (1962)
  • "Koncert wiolonczelowy nr 2" (1963)
  • "Kwartet na cztery wiolonczele" (1964)
  • "Akropolis", kantata na chór mieszany i orkiestrę do słów Stanisława Wyspiańskiego (1964)
  • "Esik w Ostendzie", balet komiczny w 1 akcie (1964)
  • "Koncert skrzypcowy nr 7" (1964-1965)
  • "Divertimento" na orkiestrę smyczkową (1965)
  • "Musica sinfonica in tre movimenti" (1965)
  • "Kwartet smyczkowy nr 7" (1965)
  • "Trio na obój, harfę i perkusję" (1965)
  • "Kwintet fortepianowy nr 2" (1965)
  • "Koncert na 2 fortepiany i orkiestrę" (1966)
  • "Contradizione" na orkiestrę kameralną (1966)
  • "Esquisse" na organy (1966)
  • "In una parte" na orkiestrę symfoniczną (1967)
  • "Koncert na altówkę i orkiestrę" (1967-68)
  • "Cztery kaprysy" na skrzypce solo (1968)
  • "Pożądanie", balet w 2 aktach (1968-69)

Polskie Centrum Informacji Muzycznej, Związek Kompozytorów Polskich, listopad 2001, aktualizacja: wrzesień 2008.