Content anchor

Artur Grottger

Modlitwa wieczorna rolnika 1865, olej na płótnie dzięki uprzejmości Muzeum Narodowemu w Krakowie
Modlitwa wieczorna rolnika 1865, olej na płótnie dzięki uprzejmości Muzeum Narodowemu w Krakowie

Malarz i rysownik, reprezentant późnego romantyzmu czynny w Wiedniu i Lwowie. Urodzony w 1837 w Ottyniowicach, zmarł w 1867 w Amélie-les-Bains.


Pierwszych lekcji rysunku udzielał mu ojciec, malarz z wykształcenia, Jan Józef Grottger. W 1849 rozpoczął systematyczną naukę we Lwowie w pracowni Jana Maszkowskiego, korzystając także ze wskazówek Juliusza Kossaka. Studia artystyczne kontynuował w latach 1852-1854 w krakowskiej Szkole Sztuk Pięknych pod kierunkiem Wojciecha Kornelego Stattlera i Władysława Łuszczkiewicza.

Swe umiejętności warsztatowe doskonalił w okresie 1854-1859 w wiedeńskiej Akademii Sztuk Pięknych pod kierunkiem Karla Blaasa, Karla Mayera, Karla Wurzingera, Petera Geigera i Christiana Rubena. W Wiedniu rozpoczął też swą karierę artystyczną współpracując jako ilustrator z poczytnymi czasopismami, "Mussustunden" i "Illustrierte Zeitung". Mieszkając w stolicy austro-węgierskiej monarchii do 1865, odbył kilka podróży: do Monachium (1858), Wenecji (1864) i na Węgry (1856, 1860, 1862), gdzie gościł w posiadłościach hr. Aleksandra Pappenheima, swego wieloletniego patrona, mecenasa i przyjaciela. Odwiedzał też Kraków (1858) i Lwów (1863), oraz ziemskie majątki Erazma i Emmy Larysz-Niedzielskich w Śledziejowicach pod Wieliczką (1855) i Jana Maszkowskiego w Barszczowicach (1860). Lwów i Kraków stały się miejscem pobytu artysty po powrocie do kraju; mieszkał ponadto w Śniatynce k. Drohobycza, należącej do Stanisława Tarnowskiego (1865, 1866), Pieniakach, Grybowie, Krynicy, Porębie i Dyniskach.

 

W saskim ogrodzie 1863, olej na tekturze 39,5x49,5 foto T. Żółtowska-Huszcza w zbiorach Muzeum Narodowego w Warszawie
W saskim ogrodzie, 1863, olej na tekturze 39,5x49,5, foto T. Żółtowska-Huszcza w zbiorach Muzeum Narodowego w Warszawie
W 1866 zaręczył się we Lwowie z Wandą Monné; związek ten odcisnął silne piętno na późnej twórczości artysty i zaowocował obfitą korespondencją pozwalającą m.in. na odtworzenie procesu twórczego nad cyklem rysunków "Wojna", rozpoczętym w 1866 w Porębie i przeznaczonym do eksponowania na paryskiej Wystawie Powszechnej w 1867. Pod koniec 1866 artysta wyjechał do Paryża z zamiarem dokończenia cyklu obrazującego nieszczęścia sprowadzane na ludzkość przez wojnę, a także moralną degradację człowieka, jako nieuniknioną konsekwencję wojny w uniwersalnym, powszechnym wymiarze. W Paryżu nawiązał kontakty z polską kolonią skupioną wokół Hôtel Lambert. Wybitny paryski akademik, Jean Léon Gérôme udzielał mu rad przy realizacji kartonów "Wojny". Pogarszający się stan zdrowia zmusił Grottgera do przeniesienia się w listopadzie 1867 do Pau na południu Francji, a następnie do Amélie-les-Bains, gdzie zmarł.

 

Bitwa z cyklu Polonia 1888, w zbiorach Muzeum Narodowego w Warszawie
Bitwa z cyklu Polonia, 1888, w zbiorach Muzeum Narodowego w Warszawie
Swe prace artysta wystawiał w kraju i za granicą, m.in. we Lwowie (od 1851), Krakowie (od 1857), Wiedniu (od 1859) i Warszawie (od 1866).Grottger zapisał się w historii polskiej sztuki przede wszystkim jako twórca patriotycznych cyklów rysunkowych, które, reprodukowane po wielekroć, stały się częścią kanonu sztuki narodowej. Cykle "Warszawa I" (1861), "Warszawa II" (1862), "Polonia" (1863) i "Lituania" (1864-1866), poświęcone wydarzeniom poprzedzającym wybuch powstania styczniowego 1863 roku, ukazujące jego dramatyczne epizody i następujące po nim akty represji ze strony zaborcy, stworzyły topos martyrologicznej ikonografii, utrwaliły w pamięci i wyobraźni wielu pokoleń Polaków sceny powstańczych walk, agonii i męczeństwa, a także kluczową dla wymowy grottgerowskich dzieł ideę solidaryzmu narodowego. Artystyczna rzeczywistość cykli, przeobrażona w stosunku do historycznych realiów, skondensowana, nasycona emocjami i przeniesiona w uogólniający wymiar symbolu posiada swój własny, wewnętrzny porządek, podporządkowuje dokumentalny wymiar dzieł ich metaforycznej wykładni; struktura cykli daje wyraz dążeniu Grottgera do zharmonizowania epickiej opisowości z elegijną poetyką.


Repertuar tematyczny malarstwa Grottgera, łączącego estetyczne normy akademizmu z romantyczną uczuciowością i realistycznym odtworzeniem szczegółów przedstawionych zdarzeń, obejmował kompozycje historyczne, sceny rodzajowe i portrety. Najwcześniejsze rysunki artysty powstające pod okiem jego ojca, stały się zaczynem dla wykreowania twórczej wizji naznaczonej stygmatem patriotyzmu; były to sceny batalistyczne związane głównie z powstaniem listopadowym (Egzekucja szpiega, 1847). Konie będą motywem często powracającym w akwarelach Grottgera pochodzących z lat 1850., malowanych pod wpływem sztuki Juliusza Kossaka (Szarża ułanów, 1850). Początkową fazę rozwoju malarstwa historycznego artysty wyznaczało zainteresowanie twórczością Januarego Suchodolskiego, jednego z koryfeuszy polskiego malarstwa narodowego. Jednocześnie Grottger wykonywał studia pejzażowe w plenerze; w Krakowie podjął przelotnie studia architektoniczne, uległ fascynacji sztuką Aleksandra Orłowskiego, wybitnego reprezentanta nurtu rodzajowo-realistycznego w polskim malarstwie, poszukiwał wątków do zobrazowania w ulubionych lekturach, szczególnie w utworach Józefa Ignacego Kraszewskiego i W. Scotta. Oddziaływanie Orłowskiego przejawiło się w kompozycjach z Czerkiesami, zaś studia kostiumowe żołnierzy z epoki Wazów świadczyły o znajomości dziejów wojny polsko-szwedzkiej. Kompozycje Potyczka konfederatów barskich i Odbicie łupu Tatarom (1854) reprezentują typowy dla akademickich konwencji obrazowania sposób reżyserowania sceny batalistycznej, dynamicznej, tłumnej, sugestywnie oddającej bitewny chaos.

Rok 1863; Pożegnanie Powstańca 1865-66, dyptyk, olej na płótnie dzięki uprzejmości Muzeum Narodowemu w Krakowie
Rok 1863; Pożegnanie Powstańca
1865-66, dyptyk, olej na płótnie
dzięki uprzejmości
Muzeum Narodowemu w Krakowie
Kolejnym etapem ewolucji historycznego malarstwa Grottgera były nauki pobierane w wiedeńskich pracowniach Blaasa i Wurzingera. Ważnym elementem jego edukacji było studiowanie w galeriach muzealnych dzieł Dürera oraz uznanych akademików, P. Corneliusa, P. Delaroche'a i A. Scheffera. Z kręgu wiedeńskiej akademii wywodzi się w dziełach Grottgera skłonność do teatralizacji przedstawień i nadawania obrazom patetycznego, wzniosłego tonu. Sztuka Geigera w zasadniczy sposób wpłynęła na ukształtowanie jego postawy jako ilustratora o znakomicie opanowanym warsztacie rysunkowym, wiernie oddającego kształty linią i światłocieniowym modelunkiem, sugestywnie budującego nastrój za pomocą bogatej gamy szarości i zarazem precyzyjnie odtwarzającego szczegóły kostiumów i rekwizytów. Artysta rozwijał swój zmysł narracji i zamiłowanie do anegdoty wykonując ilustracje do dzieł literackich, m.in. do poematu M. Bołoza-Antoniewicza "Anna Oświęcimówna", "Fausta" Goethego, "Würde der Frauen" F. Schillera i "Konrada Wallenroda" Adama Mickiewicza (Podjazd Litwinów, Krzyżak na czatach, 1857). Wspólnie z Geigerem ilustrował książkę A. Patuzzi "Oesterreichische Geschichte" (1862). Zakres tematyczny jego rysunków przeznaczonych dla czasopism był bardzo zróżnicowany: od reportażu o charakterze politycznym (Po bitwie pod Montebello, Szturm na Ponte di Magenta), poprzez wątki obyczajowe (W drzwiach przytułku) po widoki węgierskiej puszty (Obóz cyganów, Stadnina). Grottger zdobił także łamy periodyków winietami, chętnie rysował karykatury i sceny satyryczne (najczęściej w szkicownikach i na marginesach listów). Umiejętnie wpisywał przedstawione epizody w ornamentalne ramy złożonej, wieloczłonowej kompozycji określanej mianem "tableaubild", której genealogia sięgała średniowiecznych drzeworytów i gotyckich ołtarzy.


Typ narracji wizualnej podporządkowującej fabularną sekwencję zdarzeń nadrzędnej strukturze o metaforyczno-symbolicznej wymowie, jaką Grottger wprowadził w cyklach patriotycznych, zapowiadały wcześniejsze prace, Szkoła szlachcica polskiego (1858), Żywot rycerski, oraz Wczoraj - dziś - jutro. Trzy dni z życia rycerza polskiego (1858), do których inspiracje czerpał z dzieł wiedeńskich "nazareńczyków" i ich następców, Corneliusa, Schwinda i Rethla.

 

Ucieczka Henryka Wazelego z Polski 1860, w zbiorach Muzeum Narodowego w Warszawie
Ucieczka Henryka Wazelego z Polski, 1860, w zbiorach Muzeum Narodowego w Warszawie
Szereg obrazów i rysunków Grottgera, szczególnie przedstawień o tematyce rodzajowej i alegorycznej, cechowała sentymentalna poetyka i stylistyka wiedeńskiego biedermeieru. Z drugiej strony w kompozycjach historycznych ujawniła się z całą mocą romantyczna postawa artysty. Z fascynacją Orientem, znamienną dla romantyków, związany był heroizowany motyw Czerkiesa zbuntowanego przeciwko władzy caratu (Czerkies z koniem, 1856; Czerkies z dzidą, 1860). W grupie kompozycji spełniających wymogi akademickiej konwencji wyróżniają się obrazy o pogłębionej nastrojowości i dramatycznym napięciu pokrewne romantycznemu historyzmowi Delaroche'a (Ucieczka Henryka Walezego z Polski, 1860; Modlitwa konfederatów barskich, 1860). Patetyczny ton i romantyczna symbolika cechują także inspirowane malarstwem pejzażowym Caspara Davida Friedricha obrazy takie, jak Modlitwa wodza (1857) i Modlitwa wieczorna rolnika (1865).


Motywem wciąż powracającym w twórczości Grottgera, najczęściej w epizodach o charakterze rodzajowym, był koń rysowany często akwarelą podczas podróży i pobytów w majątkach ziemskich przyjaciół i protektorów (Sprzedaż konia, 1855; Klacz angielska, 1860).

Zachwyt światłem Wenecji w 1864 spowodował wzbogacenie palety artysty o żywe, jasne tony; szczególnej wagi nabrały wówczas reminiscencje malarstwa wielkich mistrzów renesansu, P. Bordone'a, G. Belliniego i Tycjana, widoczne w takich obrazach, jak Portret rudowłosej (1865), Parki (1864) i Rozmowa posągów (1865).

Rok 1863; Powitanie Powstańca 1865-66, dyptyk, olej na płótnie dzięki uprzejmości Muzeum Narodowemu w Krakowie
Rok 1863; Powitanie Powstańca
1865-66, dyptyk, olej na płótnie
dzięki uprzejmości
Muzeum Narodowemu w Krakowie
Istotną część spuścizny artystycznej Grottgera zajmuje sztuka portretowa oparta na zróżnicowanych konwencjach obrazowania, od formuły wizerunku reprezentacyjnego (Portret gen. F.H. Schlicka; Portret panien Dzieduszyckich z psem) poprzez liryczno-sentymentalne wizerunki kobiet (Portret hrabianki Thun, 1860) po werystycznie ujęte i pogłębione psychologicznie portrety członków rodziny i przyjaciół (Portret Marii Sawiczewskiej, siostry artysty, 1863; Portret Jana Tarnowskiego, Portret Jerzego Lubomirskiego, 1866) oraz dosadne w wyrazie studia portretowe wieśniaków (Chłop z Barszczowic, 1860). Seria autoportretów odzwierciedlała zarówno zmiany fizjonomicznych rysów i psychicznego stanu twórcy, jak ewolucję jego języka plastycznego, coraz oszczędniejszego i wyrazistszego, o coraz bardziej zawężonej skali barw i ostrzejszych kontrastach światła i cienia (Autoportret na palecie, 1865; Autoportret w konfederatce, 1865; Portret własny artysty, 1867).


Tematyka martyrologiczna, popowstaniowa stanowiła motyw przewodni całej twórczości Grottgera. Prócz rysunkowych cykli wpisują się w ten nurt obrazy ukazujące tragizm śmierci (Nokturn, 1864; antynomiczna para Walka i Pojednanie, 1864), ból rozstania (antytetyczna para Rok 1863 - Pożegnanie powstańca i Powitanie powstańca, 1865-1866), dramat żałoby i kalectwa (W Saskim Ogrodzie, 1863; Po powstaniu, 1864) oraz cierpienia zesłańców (Pochód na Sybir, 1867; Zesłaniec w kopalni). Istotną rolę odegrał w sztuce Grottgera wizerunek kobiety-Polki, żony i matki heroicznie wspierającej narodowowyzwoleńczą walkę (Przejście przez granicę, 1865; Pod murami więzienia, 1866). Formułę wizerunku z okresu żałoby narodowej stosował Grottger malując portrety bliskich sobie kobiet, szczególnie narzeczonej, Wandy (Portret W. MonnÉ z sówką, 1866).

Autor: Irena Kossowska, Instytut Sztuki Polskiej Akademii Nauk, luty 2004.
 

Obrazek użytkownika Culture.pl
Culture.pl
2004/03/15
Facebook Twitter Reddit Share

Artur Grottger

Dzieła

Artur Grottger, "Żałobne wieści”"z cyklu "Polonia",  1863, kredka na kartonie, fot. domena publiczna

Pięć płaczących kobiet, ranny powstaniec styczniowy i chłopiec. W szlacheckim dworku rozgrywa się kameralna scena współtworząca – wraz z pozostałymi dziewięcioma kartonami cyklu Polonia (1863) – wizję powstania styczniowego utrwaloną w twórczości Artura Grottgera. Czytaj dalej about: Artur Grottger, "Żałobne wieści" z cyklu "Polonia"

Artur Grottger, "Obrona dworu" z cyklu "Polonia", fot. Wikipedia

W cyklu Polonia (1863) Artur Grottger nie pokazuje wielkiej historii, ale powstanie styczniowe ukazane w mikroskali. Losy polskich rodzin, na których życie nieodwracalnie wpływa rok 1863, obserwujemy w prywatnych, często intymnych, scenach. Do najbardziej sugestywnych przedstawień tego typu należy karton Obrona dworu. Czytaj dalej about: Artur Grottger, "Obrona dworu" z cyklu "Polonia"

Artur Grottger, "Schronisko", piąty karton z cyklu "Polonia", fot. Wikipedia

Artur Grottger w rysunku zatytułowanym Schronisko, piątym kartonie z cyklu Polonia przedstawił pełną napięcia scenę, której głównymi bohaterami są ranny powstaniec styczniowy i sanitariuszka. Czytaj dalej about: Artur Grottger, "Schronisko" z cyklu "Polonia"

Artur Grottger, "Obrona dworu" z cyklu "Polonia", fot. Wikipedia

Kostium antyczny zastosowany w alegorycznym przedstawieniu Polski ma być w zamierzeniu artysty uniwersalnym i ponadczasowym znakiem ludzkiego dążenia do wolności. Czytaj dalej about: Artur Grottger, Karta tytułowa cyklu "Polonia"

Artur Grottger

Wydarzenia

9wrz'11
Okładka (nid 5773557)

Sztuka polska XIX wieku ze zbiorów Muzeum Narodowego w Krakowie od 10 września będzie pokazywana na Zamku Królewskim w Niepołomicach. Czytaj dalej about: Sukiennice w Niepołomicach

Artur Grottger
Podobni twórcy