Content anchor

Adriana Prodeus, "Themersonowie. Szkice biograficzne"


Adriana Prodeus, "Themersonowie. Szkice biograficzne", wyd. Czuły Barbarzyńca

To książka zgrabnie napisana, przebogata faktograficznie i niepozbawiona pomysłowych komentarzy: stanowi przejrzyste kompendium wiedzy nie tylko o zachwycającym polskim duecie artystycznym, lecz również o dziejach XX-wiecznej awangardy, polskiej i zagranicznej.

Emigracja i raczej niedostrzegalne zaangażowanie polityczne (a przynajmniej brak bezpośredniego łączenia sztuki z polityką), awangardowość, programowa niekonwencjonalność i odrzucenie jakichkolwiek tradycji artystycznych – to, jak się wydaje, główne przyczyny fragmentarycznej znajomości oraz nieobecności w obiegowych dyskursach imponujących osiągnięć Stefana i Franciszki Themersonów. Pomimo obecnej w ostatnich latach w kraju wzmożonej popularyzacji ich artystycznego dorobku, trudno oprzeć się wrażeniu, że obcujemy raczej z bliżej nieokreśloną legendą, a nie z uporządkowaną historią.

Jeśli ktoś miałby jednak ochotę przemienić własną ogólnikową fascynację w solidną kompetencję i szersze interpretacje, to powinien sięgnąć po monografię Adriany Prodeus, "Themersonowie. Szkice biograficzne".  Jest to bowiem książka zgrabnie napisana, przebogata faktograficznie i niepozbawiona pomysłowych komentarzy: stanowi przejrzyste kompendium wiedzy nie tylko o zachwycającym polskim duecie artystycznym, lecz również o dziejach XX-wiecznej awangardy, polskiej i zagranicznej. Prodeus nie tylko przestudiowała wszystko, co zostało sygnowane nazwiskiem Themersonów, i nie tylko sięgnęła po wszelkie (rozproszone) publikacje, które zostały im poświęcone; dotarła również do źródeł pozostających w jeszcze większym stopniu poza zasięgiem zwykłego czytelnika: między innymi do korespondencji, archiwów krajowych i zagranicznych instytucji czy zbiorów prywatnych. Nagromadzona w ten sposób wiedza została klarownie przekuta na osiem rozdziałów o tytułach, które, gdy tylko zostaną wymienione, ukazują chronologię i główne wymiary twórczości Themersonów: Młodość, Film, Francja, Wojna, Londyn, Long short stories, Malarstwo i rysunek, Glosy.

Czego możemy się z nich dowiedzieć?

Na skutek koligacji rodzinnych spotkali się po raz pierwszy już jako dzieci; pobrali się jednak dopiero w roku, w którym Franciszka obroniła dyplom na warszawskim ASP. Pierwsze kooperacje małżeńskie dotyczyły książek dla dzieci oraz filmu. Tytuły, które dziś możemy znaleźć niemal w każdej księgarni – takie jak "Poczta", "Narodziny liter", "Pan Tom buduje dom", "Był gdzieś haj taki kraj" – to wznowienia książek powstałych w latach trzydziestych; obecne w nich elementy utopii technologicznej, próby połączenia techniki i sztuki mają swoje źródło w ówczesnych manifestach awangardy europejskiej, głównie futurystycznej. Równocześnie Themersonowie eksperymentowali z filmem - okres filmowy trwał około piętnastu lat, w których trakcie stworzyli łącznie siedem filmów. Skromnymi środkami, pracując najczęściej w sypialniach i inspirując się zachodnimi osiągnięciami na tym polu - między innymi Henri Chomette'a, Fernanda Légera, René Claira, Luisa Buñuela i Dalego - tworzyli pionierskie obrazy, które – według historyków kina - poziomem artystycznym nie odbiegały od tego, jaki reprezentowali słynni paryżanie. Film "Przygoda człowieka poczciwego" z 1937 roku stał się inspiracją dla znanego filmu Romana Polańskiego "Dwaj ludzie z szafą" i "Startu" Jerzego Skolimowskiego;  niewykluczone, że oddziałał również na wczesne obrazy Waleriana Borowczyka i Jana Lenicy.

Wykład profesora Mmaa to zarazem satyra polityczna i bajka filozoficzna; to utopia i jednocześnie... Czytaj dalej about: Stefan Themerson, "Wykład profesora Mmaa"

 

Themersonowie, zawiedzeni brakiem audytorium i zrozumienia dla własnej twórczości, pod koniec lat trzydziestych wyemigrowali do Paryża; gdy wyjeżdżali, Czesław Miłosz odprowadzał ich na dworzec. Kiedy tylko wybuchła wojna, zgłosili się jako ochotnicy do Armii Polskiej. Najsłynniejsza (i najzabawniejsza) powieść Stefana, "Wykład profesora Mmaa", została właściwie napisana w latach 1941-43 w schronisku dla uchodźców w Voiron (!). Po wojnie osiedlili się w Londynie, przyjmując nawet obywatelstwo brytyjskie. Założone przez nich wydawnictwo Gaberbocchus (nazwa to łaciński przekład "Dżabbersmoka" Lewisa Carrolla) wydało pierwsze anglojęzyczne edycje "Króla Ubu" Alfreda Jarry'ego, "Ćwiczeń stylistycznych" Raymonda Queneau i "Europę" Anatola Sterna. Pod koniec lat pięćdziesiątych Themersonowie prowadzili salon literacki zwany "Common Room", w którym bywały najznakomitsze nazwiska XX-wiecznej literatury i filozofii: między innymi Bertrand Russell (wielki miłośnik rysunków Franciszki), Italo Calvino, Raymond Queneau, Gaston Bachelard, Karl Popper i Henri Michaux. Wynaleziona przez Stefana "Poezja Semantyczna" znalazła uznanie Oulipo; rozwijał ją na swój sposób Georges Perec. To tylko kilka przykładowych anegdot z niezliczonej ilości tych, w jakie obfituje książka Adriany Prodeus.

 

Oprócz warstwy tekstowej, "Themersonowie" zawierają również aż 122 ilustracje, przedrukowane z niedostępnych dla wielu źródeł: są to fotografie, okładki książek, kadry z filmów, kolaże Stefana i – oczywiście – zachwycające rysunki i ilustracje Franciszki. Na tyle więc, na ile umożliwia to materialna forma książki, oddano wszechstronność ich geniuszu.

Mimo upływu 40 lat od premiery eksperymentalnego komiksu Franciszki Themerson, jej “Ubu” ciągle... Czytaj dalej about: Franciszka Themerson, "Ubu"

 

Autor: Tomasz Wiśniewski, czerwiec 2015

 
Adriana Prodeus – "Themersonowie. Szkice biograficzne"
Czuły Barbarzyńca Press, Warszawa 2010
Liczba stron: 286
Oprawa: miękka, ze skrzydełkami
Wydanie drugie, przejrzane
ISBN: 978-83-60318-98-0
Culture.pl

Tagi: Adriana ProdeusThemersonowie. Szkice biograficzneStefan i Franciszka Themersonowiestefan themersonfranciszka themerson

Podobał Ci się nasz artykuł? English newsletter here

Zapisz się na newsletter

  • 0 subscribers
  • Zgodnie z ustawą z dnia 29 sierpnia 1997r. o ochronie danych osobowych (tekst jedn. Dz. U. z 2002r. nr 101, poz.926)wyrażam zgodę na przetwarzanie moich danych osobowych przez Instytut Adama Mickiewicza (IAM) z siedzibą w Warszawie (00-560), przy ul. Mokotowskiej 25. Podanie danych jest dobrowolne. Użytkownikom przysługuje prawo dostępu do swoich danych i ich poprawiania.

  • Email Marketingby GetResponse

Zobacz także: