Mendog (alias Mindaugas vel Mindowe), wizerunek pochodzi z dzieła Sarmatiae Europeae descriptio pióra Alexandra Guagniniego, wydanego po raz pierwszy w 1578 roku.
Mendog był pierwszym królem Litwy. Aby uzyskać królewską godność, w 1251 r. przyjął chrzest. Jednak prawdopodobnie już w 1261 roku powrócił do wiary przodków i stanął po stronie walczących z Krzyżakami Żmudzinów.
W 1832 roku na wpół legendarny władca stał się bohaterem dramatu wydanego przez młodego Juliusza Słowackiego. "Mindowe", bo tak nazywał się utwór wieszcza, zaliczany jest do młodzieńczych dramatów poety i traktowany często jako echo wczesnej fascynacji Szekspirem i wprawka do napisanej w następnym roku bardziej dojrzałej "Marii Stuart".
Dramat Słowackiego powstał w 1829 roku w Warszawie. Wydaje się, że poeta zaczął go pisać w mieszkaniu w Pałacu Paca na Miodowej, a skończył już w nowym miejscu zamieszkania na Elektoralnej 755 (później 20), gdzie przeprowadził się prawdopodobnie, żeby mieć bliżej do pracy. Dwudziestoletni Słowacki pracował w tym czasie jako urzędnik w Komisji Rządowej Przychodów i Skarbu mieszczącej się na Placu Bankowym. Dramat w naturalny sposób odnosi się do lat studenckich poety spędzonych w Wilnie i okolicach.
Akcja sztuki rozgrywa się na Litwie, głównie na zamku nowogródzkim, gdzie Słowacki umieścił dwór Mendoga. Obraz zamku i jego elegancki wystrój należą oczywiście do świata fantazji, jednak w samym Nowogródku poeta w owym czasie bywał. Miasto było jednym z przystanków na jego trasie pomiędzy rodzinnym Krzemieńcem a miejscem studiów, Wilnem.
Historyczny Mendog, którego Słowacki nazywa Mindowe, urodził się ok. 1203 roku i w latach 1235-1253 rządził swoim krajem jako wielki książę, rezydując w swojej, na poły legendarnej, stolicy Worucie. Po koronacji w 1253 roku Mendog aż do śmierci panował na Litwie jako król, borykając się zrazu z opozycją wśród Litwinów, potem z Krzyżakami. 13 lipca 1260 roku wojska dowodzone przez Mendoga rozbiły zjednoczone wojska Krzyżaków i Kawalerów Mieczowych nad jeziorem Durbe.
Kluczową datą panowania Mendoga, wokół której zresztą osnuta jest sztuka polskiego wieszcza, jest moment przyjęcia przez władcę chrztu w 1251 roku, co pozwoliło mu sprzymierzyć się z zakonem krzyżackim, a w 1253 roku dzięki zgodzie papieża Innocentego IV koronować się na króla Litwy.
Źródła podają, że wkrótce po przyjęciu chrztu Mendog wrócił do wiary przodków i ten tragiczny zwrot i dziejowy dramat wyzyskuje Słowacki w swoim utworze, którego akcję następująco streszczała Agata Diduszko-Zyglewska ("Dwutygodnik"):
"Dramat opowiada o agonii świata pogańskiego, z którego zniknęli starzy bogowie - a ich miejsce ma zająć bóg nowy, ten jedyny, ale zamiast niego pojawia się tylko żądny danin papież. Tytułowy bohater, król litewski, w pogoni za splendorem zmienia wiarę i tym samym odcina się od narodu, którym rządzi. Jego matka, królowa-poganka, wzywa swoich bogów do zemsty na wiarołomnym synu. Jego młodszy brat zagubiony w chaosie rozpadającego się pogańskiego świata jest tylko narzędziem króla. [...] Jest też para kochanków: zmuszona przemocą do małżeństwa z królem Aldona [...] i jej dawny ukochany – wygnany i powracający pod płaszczem nowej wiary jako Krzyżak. Jest wreszcie poseł papieski – bezduszny i skorumpowany zakonnik krzyżacki"
Tematyka i poruszane w "Mindowem" problemy były też rodzajem reakcji na "Konrada Wallenroda" Adama Mickiewicza (wydanego w lutym 1828). Akcja utworu Słowackiego także toczy się w średniowieczu na Litwie. Inaczej niż Mickiewicz młody Słowacki bohaterem swojego utworu uczynił historycznego władcę Litwy, jej pierwszego i aż po XX wiek jedynego koronowanego króla.
Znany pod różnymi imionami władca - imię jego zresztą zmienia się w zależności od źródła (współcześni Litwini mówią o nim jako o królu Mindaugasie, najstarsze wzmianki w piśmiennictwie ruskim podają najczęściej formę Mindowg) - pojawiał się w polskiej literaturze częściej. Dla poetów pochodzących z Litwy (lub mających z nią jakieś związki) postać legendarnego króla była naturalnym elementem ich poetyckiej wyobraźni (Mickiewicz wspomina Mendoga na początku IV części "Pana Tadeusza"). O tym, w jak dużym stopniu był Mendog/Mindowe obecny w zbiorowej świadomości Polaków XIX ale i XX wieku, świadczyć może "Legion" Stanisława Wyspiańskiego. W scenie VIII tej sztuki napisał poeta słowa, które streszczają dramat litewskiego władcy: "Szaleństwem krzyża szalony / do krzyża rwie się spragniony / po śmierć niechybną dąży".
Krytyka we wczesnym dramacie Słowackiego widziała przede wszystkim dzieło młodzieńcze, a często nawet niewydarzone. O swoim utworze nie miał też wysokiego mniemania sam autor. Przy okazji pierwszego wydania pisał:
"'Mindowe' powinien był wiecznie w tece dziecinnej pozostać, wiecznie by w niej pozostał, gdyby nie dziecinne moje przywiązanie do kilku scen pierwszego aktu i do całego aktu trzeciego".
Do dzisiaj "Mindowe" należy do najrzadziej wystawianych dzieł Słowackiego. Próbą nowego spojrzenia na Mindowe był spektakl-wykład przygotowany przez prof. Dariusza Kosińskiego i Pawła Passiniego podczas przeglądu wszystkich dzieł dramatycznych poety organizowanego przez Instytut Teatralny w 2010 roku.
Źródło: www.e-teatr.pl, www.dwutygodnik.com
Mikołaj Gliński, lipiec 2011