"Buch, jak gorąco" - lokomotywa, która dyszy w różnych językach


Ilustracja Jana Lewitta i Jerzego Hima do "Lokomotywy" Juliana Tuwima"Lokomotywa" Tuwima była w ciągu dziesięcioleci ilustrowana przez wielu wybitnych ilustratorów, m.in.   Jana Lewitta i Jerzego Hima (powyżej), Jana Marcina Szancera czy Jana Lenicę. Rysynki Lewitta i Hima pochodzą z wydanej właśnie trójjęzycznej wersji "Lokomotywy" (wydawnictwo Universitas).

Mimo wielkich trudności, jakie nastręcza przekład tego chyba najbardziej znanego polskiego wiersza dla dzieci, "Lokomotywa" była tłumaczona na wiele języków.

"Stoi na stacji lokomotywa, / Ciężka ogromna i pot z niej spływa: / Tłusta oliwa" - kto nie zna tych wersów (i całego wiersza) na pamięć, prawdopodobnie nie zna też polskiego - choć i od tej reguły są wyjątki.

Od 1938 roku, kiedy "Lokomotywa" po raz pierwszy ukazała się w wydaniu książkowym, wiersz Tuwima nie przestaje kształtować kolejnych pokoleń najmłodszych użytkowników polszczyzny. Dla wielu ta niezwykła sąpiąca, dysząca i stękająca maszyna onomatopeiczna jest też pierwszym spotkaniem z poezją.

Ilustracja do "Lokomotywy" Jana Lenicy w wydaniu z 1958 rokuIlustracja do "Lokomotywy" Jana Lenicy w wydaniu z 1958 roku, źródło: http://jeziorki.blogspot.com/2007/12/stoi-na-stacji-lokomotywa.html

Zresztą znajomość polszczyzny nie musi być wcale obowiązkowa. "Lokomotywę" zna na przykład nie mówiący po polsku izraelski pisarz Etgar Keret. Jego rodzice - polscy Żydzi, mieszkający po wojnie w Izraelu - nie nauczyli Etgara polskiego, ale nauczyli "Lokomotywy": Myślę, że część mojego pisarstwa to wynik dorastania w polskiej rodzinie. Wychowywałem się m.in. na "Lokomotywie" Tuwima – mówił w wywiadzie dla "Wprost".

Reszta niepolskojęzycznych dzieci może poznać "Lokomotywę" Tuwima dzięki licznym tłumaczeniom. Mimo wielkich trudności, przed jakimi staje tłumacz tego wiersza – a więc kwestii rytmu, onomatopeji i całego arsenału środków instrumentacji zgłoskowej (jak mówią specjaliści) - wiersz był wielokrotnie tłumaczony na obce języki. Warto przyjrzeć się paru fragmentom "Lokomotywy" – także po to, żeby lepiej uświadomić sobie poetycki kunszt oryginału.

Stoi na stacji lokomotywa...

Początek włoskiej wersji "Lokomotywy" w tłum. Moniki Woźniak (ilustracja: Jan Marcin Szancer)Początek włoskiej wersji "Lokomotywy" w tłum. Moniki Woźniak (ilustracja: Jan Marcin Szancer); ksiązeczka wydana przez Instytut Książki 2003 roku.

Niby proste zdanie, a przekładowe trudności się mnożą - tak samo zresztą jak sposoby oddania go w innym języku. Tu parę wersji angielskich tłumaczeń pierwszych wersów wiersza:

The locomotive’s standing at the station,
Huge, heavy, it drips perspiration –
Oily lubrication (Michael Dembinski - jeziorki.blogspot.com)

Tu w wersji prawie dosłownej:

Stands at the station: a locomotive,
Heavy, humungous, and sweating-as-if—
A succulent olive. (paczemoj.blogspot.com)

A tutaj w ogóle bez "lokomotywy":

Here is the engine, black, stupendous
Beating with oil, its heat tremendous (tłum. Bernard Gutteridge)

Nagle - gwizd! Nagle - świst...

"Lokomotywa" Juliana Tuwima po flamandzkuOnomatopeiczny fragment "Lokomotywy" Juliana Tuwima po niderlandzku w przekładzie Karola Lesman (wydawnicto Instytutu Książki)

Onomatopeje, a więc słowa dźwiękonaśladowcze, to te elementy języka, które przynajmniej  teoretycznie powinny brzmieć w różnych językach podobnie (skoro dźwięki wszędzie brzmią podobnie). O tym, że praktyka jest zupełnie inna, wie każdy, kto chciał się kiedyś dowiedzieć, jak w innych językach szczekają psy czy kumkają żaby - pokazują to też przekłady "Lokomotywy":

Nagle – gwizd
nagle – świst
para – buch
koła - w ruch

To samo po angielsku (przekład Michaela Dembinskiego):

Suddenly – whistle!
Suddenly – bustle!
Steam – eruption!
Wheels – in motion!

Po niemiecku (tłum. James Krüss):

Plötzlich - tschuff,
plötzlich - puff,
da staunt jeder:
Roll'n die Räder!

A to przekład jidysz Lejba Olickiego:

plucem - swiscz!
plucem - fejf!
pare - buch!
reder - rir!

I po włosku (w tłum. Moniki Woźniak):

D'un tratto - lo strappo!
D'un tratto - lo scatto!
Il fischio la scuote
Girando le ruote

Portugalska wersja "Lokomotywy" Juliana Tuwima

A co jedzie  w wagonach?

Czasem ze względów metrycznych tłumaczowi trudno zmieścić w wierszu czy raczej w wagonie to samo, co jedzie w nim w polskiej wersji. I tak we włoskim przekładzie w piątym wagonie zamiast sześciu fortepianów jedzie fortepian i... harfa ("Il quinto un'arpa, e un pianoforte"), a w ósmym, który u Tuwima wypełniają słoń, niedźwiedź i dwie żyrafy – jadą pelikany, cztery żyrafy i dwanaście psów. Czemu nie...

Chewre Grubasn

Trzeci wagon według ilustratorów Jana Lewitta i Jerzego Hima - ilustracja do "Lokomotywy" Tuwima Trzeci wagon według ilustratorów Jana Lewitta i Jerzego Hima - ilustracja do "Lokomotywy" Tuwima

A tak brzmi fragment z grubasami (wagon trzeci), "co siedzą i jedzą tłuste kiełbasy" - znowu w jidysz (tym razem w wersji Icchoka Ludena).

Der driter iz ful mit a chewre grubasn:
zej zicn un esn di fete kolbasn

Prawda, że brzmi podobnie.

Tak to to, Tak to to...

Ilustracja do "Lokomotywy" Tuwima Jana Lewitta i Jerzego HimaIlustracja do "Lokomotywy" Tuwima Jana Lewitta i Jerzego Hima

O tym, że jest to rzeczywiście nieprzetłumaczalny wiersz, niech świadczy sam koniec włoskiego przekładu "Lokomotywy", gdzie w oryginale "I koła turkocą, i puka, i stuka to: / Tak to to, tak to to, tak to to, tak to to". Co włoska tłumaczka oddała:

Le ruote in moto, il ritmo scandito
Tac to to, tac to to, tac to to, tac to to.

Nakładem wydawnictwa Universitas ukazuje się właśnie trójjęzyczna wersja "Lokomotywy" (po polsku, angielsku, niemiecku) z klasycznymi ilustracjami Jana Lewitta i Jerzego Hima.

Autor: Mikołaj Gliński,31.05.2013

Oceń:
(73 głosy)
Kadr z filmu "Serce, serduszko" w reżyserii Jana Jakuba Kolskiego. Na zdjęciu: Maria Blandzi, Julia Kijowska i Marcin Dorociński, fot. Aleksandra Michael / SF Tramway / NEXT FILM

"Nie mam temperamentu reportera. Młodzi, spoceni chłopcy niech biegają z byle jakimi kamerami i niech chwytają tę rzeczywistość, która przestaje być ważna już...

Jaki krój pisma najlepiej odpowiadałby duchowi Szymborskiej? Właśnie rozstrzygnięto międzynarodowy konkurs na projekt czcionki inspirowanej dziełami...

Karol Modzelewski, autor książki "Zajeździmy kobyłę historii. Wyznania poobijanego jeźdźca", w której opowiada o swoim życiu i refleksjach nt. współczesnej...

Są zabytkami sztuki, techniki i architektury, a wkrótce wielowiekową historię ponad stu mostów łączących 12 wysp Wrocławia opowiedzą artyści.

Przez jednych znienawidzone jako kulinarna zmora kojarząca się z przaśnym jedzeniem peerelowskich stołówek. Dla drugich są smakiem dzieciństwa: polskim comfort...

  •  
  • 1 z 775

Blisko 400 tysięcy osób wzięło udział w przeszło 80 wydarzeniach kulturalnych, współorganizowanych przez Culture.pl od stycznia do lipca 2014 roku w związku z...

Okładka (nid 6269007)

Pięć utworów orkiestrowych i kameralnych, których nagrania znalazły się na tej płycie, Zieliński skomponował "na przełomie tysiącleci" - pomiędzy rokiem 1993 a...

Galeria "Zamek" w Reszlu

Całodniowe widowisko muzyczne w kilku miejscach Warszawy rozpoczęło w lipcu Krajowy Program Kulturalny Polskiej Prezydencji, podczas którego w Polsce odbyły...

Okładka (nid 3716489)

Opera Karola Szymanowskiego w inscenizacji angielskiego reżysera Davida Pountneya zostanie zaprezentowana w Teatrze Wielkim-Operze Narodowej w Warszawie...

  •  
  • 1 z 597

Czy strój może być deklaracją polityczną? Czy można być modnym w czasach, gdy na półkach w sklepach dostępne są jedynie ubrania robocze? Czy wyglądem można...

Sztuka symboliczna, dążąca do uchwycenia istoty ludzkiego bytu istniała od zarania dziejów. Pełniła funkcje magiczne, rytualne i sakralne, służyła okiełznaniu...

Szymborska jest laureatką wielu nagród, ale dopiero Nagroda Nobla, mimo jej usiłowań, by wszystko zostało po staremu, musiała choć trochę zmienić jej życie....

Wiesław Myśliwski Warszawskim Twórcą 2014. Pozostali laureaci w czterech kategoriach tegorocznej Nagrody Literackiej m.st. Warszawy to Ignacy Karpowicz,...

Choć dla wielu pozostaje tylko jedną z odmian baletu przeznaczoną dla wtajemniczonych, polscy twórcy tańca współczesnego od lat walczą o należne im w historii...

  •  
  • 1 z 775